Viện Hoover (Stanford University) vừa đăng tải Podcast cuộc trao đổi giữa TS Elizabeth Economy và GS David Shambaugh, tác giả cuốn sách: "Sự đổ vỡ của Chính sách can dự: Trung Quốc đã tranh thủ và đánh mất nước Mỹ ra sao?" (Breaking the Engagement: How China Won & Lost America)
Quan hệ Mỹ-Trung là một trong những trục chính định hình trật tự thế giới. Cuốn sách Breaking the Engagement: How China Won & Lost America của Giáo sư David Shambaugh giải thích vì sao chiến lược gắn kết bốn thập kỷ sụp đổ, dẫn đến đối đầu toàn diện. Trong cuộc trao đổi với Tiến sĩ Elizabeth Economy trên podcast China Considered, GS Shambaugh phân tích hành trình lịch sử, các động lực và triển vọng tương lai của mối quan hệ này.
HÀNH TRÌNH NGHIÊN CỨU TRUNG QUỐC CỦA GS SHAMBAUGH
David Shambaugh, Giáo sư Gaston Sigur tại Đại học George Washington, bắt đầu nghiên cứu Trung Quốc từ thập niên 1970 khi còn học ở Đại học New Mexico. Niềm quan tâm của ông nảy sinh nhờ ảnh hưởng của anh trai từng đóng quân ở Đài Loan và chuyến đi Hồng Kông trong khủng hoảng eo biển Đài Loan thập niên 1960. Một khóa học về Cách mạng Trung Quốc và tư tưởng Maoist càng củng cố lựa chọn nghề nghiệp. Sau đó, khi học tại George Washington, Shambaugh chuyển từ tư tưởng thiên tả sang góc nhìn cân bằng hơn. Kinh nghiệm làm tại Bộ Ngoại giao và Hội đồng An ninh Quốc gia (1977-1979), giai đoạn bình thường hóa quan hệ Mỹ-Trung năm 1979, định hình sâu sắc tư duy chính sách của ông.
CHIẾN LƯỢC CAN DỰ: BỐN YẾU TỐ CỐT LÕI
Theo Shambaugh, chiến lược can dự (Engagement) của Mỹ với Trung Quốc kéo dài từ thời Tổng thống Carter đến Tổng thống Obama dựa trên bốn trụ cột:
1. Hỗ trợ hiện đại hóa kinh tế;
2. Thúc đẩy tự do hóa chính trị;
3. Hòa nhập Trung Quốc vào trật tự quốc tế tự do; và
4. Mở rộng trao đổi song phương.
Mỹ kỳ vọng hiện đại hóa kinh tế sẽ dẫn đến cải cách chính trị, dù không phải dân chủ hóa toàn diện. Từ thập niên 1980, đầu tư trực tiếp nước ngoài từ Mỹ vào Trung Quốc đạt khoảng 100 tỷ USD/năm, đưa Mỹ thành nhà đầu tư hàng đầu. Các phát biểu của Carter, Reagan và Clinton đều nhấn mạnh việc tích hợp Trung Quốc vào hệ thống toàn cầu như một chiến lược lâu dài.
THỜI KỲ HOÀNG KIM DƯỚI THỜI TT REAGAN
GS Shambaugh coi giai đoạn 1981-1989 là “thời kỳ hoàng kim” của chính sách gắn kết. Ban đầu phản đối bình thường hóa, TT Reagan sau đó hoàn thiện cấu trúc do TT Carter xây dựng. Mỹ hỗ trợ Trung Quốc hiện đại hóa kinh tế, công nghệ và quân sự cho đến trước sự kiện Thiên An Môn 1989. Các chương trình trao đổi giáo dục bùng nổ, với hàng trăm ngàn sinh viên Trung Quốc sang Mỹ, đỉnh điểm đạt 20.000 vào đầu những năm 2000. Thương mại song phương tăng mạnh, kim ngạch đạt khoảng 120 tỷ USD vào năm 2000. Tuy nhiên, sau Thiên An Môn, hợp tác quân sự bị đình chỉ, đánh dấu sự rạn nứt đầu tiên.
SỰ SỤP ĐỔ CỦA LIÊN MINH CAN DỰ
Từ 2010, “liên minh gắn kết” bắt đầu rạn nứt khi các doanh nghiệp và học giả Mỹ gặp khó khăn hoạt động tại Trung Quốc. Số sinh viên Mỹ tại Trung Quốc giảm từ 20.000 xuống còn 800 vào năm 2025. Shambaugh cho rằng chính sách hạn chế của Trung Quốc dưới thời Tập Cận Bình từ 2012 làm xói mòn niềm tin. Ông gọi 2010 là “Năm Hùng Hổ,” khi Trung Quốc gia tăng căng thẳng với Nhật Bản, Ấn Độ, Philippines và thách thức Mỹ tại hội nghị khí hậu Copenhagen. Dưới thời TT Trump (2017-2021), quá trình sụp đổ diễn ra nhanh, chuyển hẳn sang “cạnh tranh toàn diện, vô thời hạn,” mở đầu cho giai đoạn căng thẳng hiện nay.
5. NĂM TRƯỜNG PHÁI TRONG TRANH LUẬN CHÍNH SÁCH MỸ-TRUNG
Shambaugh phân loại năm trường phái chính:
1. Đối thủ bí mật, tin rằng Trung Quốc có chiến lược vượt Mỹ;
2. Cạnh tranh toàn diện, nơi Shambaugh tự xếp mình, cho rằng cuộc đối đầu không có hồi kết;
3. Tái gắn kết, kêu gọi hợp tác trở lại;
4. Đồng cảm chiến lược, nhấn mạnh hiểu rõ nỗi bất an của Trung Quốc;
5. Cạnh tranh được quản lý, phản ánh cách tiếp cận của chính quyền Biden.
Khảo sát năm 2025 cho thấy 83% người Mỹ có cái nhìn không thuận lợi về Trung Quốc, trong đó 42% xem là kẻ thù và 52% xem là đối thủ, minh chứng cho sự đồng thuận rộng rãi về cạnh tranh.
KẾT LUẬN
Phân tích của GS Shambaugh khắc họa rõ sự chuyển đổi từ hợp tác sang đối đầu giữa hai cường quốc. Bài học rút ra là cần quản lý căng thẳng bằng cơ chế kiểm soát, duy trì đối thoại và tìm kiếm điểm chung để tránh trượt vào xung đột toàn diện.
