(VNF) - Giá dầu diesel tăng vọt trên toàn cầu do nguồn cung và công suất lọc dầu bị thu hẹp. Trong bối cảnh đó, khả năng Mỹ hạn chế xuất khẩu nhiên liệu đang làm dấy lên lo ngại về một cú sốc mới đối với thị trường năng lượng và chuỗi cung ứng toàn cầu.
Cuộc chiến tại Iran đã đẩy giá dầu diesel tăng mạnh trên toàn thế giới, gây áp lực lên ngân sách các quốc gia, làm gia tăng chi phí của doanh nghiệp và gây tắc nghẽn chuỗi cung ứng từ nông trại đến cảng biển.
Trong bối cảnh đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump đang đe dọa cấm hoặc hạn chế xuất khẩu dầu diesel của Mỹ, quốc gia cung cấp nhiên liệu này cho hơn một chục nước, trong đó có Mexico, Canada và phần lớn châu Âu.
Công nhân đang bốc dỡ nông sản ở Manila, nơi giá dầu diesel toàn cầu tăng vọt đang đẩy chi phí vận chuyển lên cao và khiến giá thực phẩm hàng ngày vượt quá khả năng chi trả của người tiêu dùng. (Ảnh: Jes Aznar/The New York Times)
Các lãnh đạo ngành dầu mỏ và giới chức quốc tế cảnh báo động thái này có thể khiến giá nhiều mặt hàng trên toàn cầu tăng mạnh, từ thực phẩm đến nhiên liệu máy bay.
“Điều đó sẽ dẫn đến rất nhiều hệ quả cần được xem xét”, bà Meg O'Neill, Giám đốc điều hành tập đoàn dầu khí BP của Anh, nói.
Theo bà O'Neill, các công ty dầu mỏ hiện đang tập trung đưa càng nhiều nhiên liệu qua hệ thống càng tốt mỗi ngày, nhằm cung cấp từng lít xăng và dầu diesel cho khách hàng.
Thị trường diesel toàn cầu chịu sức ép
Dầu diesel được ví như “nhiên liệu chủ lực” của nền kinh tế toàn cầu, cung cấp năng lượng cho xe tải, máy kéo, máy móc hạng nặng và thiết bị nông nghiệp. Vì vậy, giá diesel tăng thường kéo theo chi phí vận tải tăng, từ đó tác động đến giá thực phẩm, hàng hóa và cả xăng dầu.
Nguyên nhân chính khiến giá diesel tăng vọt là tình trạng thiếu công suất lọc dầu liên quan đến cuộc chiến tại Iran. Các cuộc tấn công bằng tên lửa đã làm hư hại một số nhà máy lọc dầu ở Trung Đông, trong khi gián đoạn vận tải trong khu vực khiến việc đưa nhiên liệu đến các thị trường trở nên khó khăn hơn.
Bên cạnh đó, Ukraine đã tấn công và làm hư hại nhiều nhà máy lọc dầu của Nga, buộc Nga, một trong những nước xuất khẩu dầu diesel lớn, phải tích trữ nguồn cung.
Tại Mỹ, giá dầu diesel bán lẻ trong tháng trước đã tăng lên mức kỷ lục trên 6,50 USD/gallon, cao hơn gần 70% so với cùng kỳ năm ngoái. Diễn biến này gây sức ép lên chính quyền Tổng thống Trump trong nỗ lực giảm chi phí cho người dân, đặc biệt khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 đang đến gần.
Tình trạng căng thẳng cũng xuất hiện tại nhiều thị trường khác. Tại châu Âu và Anh, giá dầu diesel đã tăng 40% kể từ giữa tháng 6. Ở Canada, giá nhiên liệu đã vượt 2 CAD/lít trong 12 tuần qua, cao hơn khoảng 59% so với thời điểm trước chiến tranh. Tại một số nơi, tình trạng thiếu diesel và giá nhiên liệu cao khiến các máy bơm tưới tiêu cạn nhiên liệu, gây thiệt hại cho mùa màng lúa.
Giới phân tích cảnh báo nếu Mỹ giữ lại nguồn diesel vốn đang được đưa ra thị trường quốc tế, giá có thể giảm trong thời gian ngắn đối với người tiêu dùng Mỹ nhưng nhanh chóng gây tổn thương cho các thị trường khác. Ngay cả tại Mỹ, một lệnh cấm cũng có thể phản tác dụng khi nguồn cung trong nước bị thắt chặt.
“Đây sẽ là một cú sốc và đòn giáng mạnh mẽ”, ông Robert McNally, Chủ tịch Rapidan Energy Group, nhận định. Theo ông, phần còn lại của thế giới sẽ không còn lựa chọn nào khác ngoài việc chấp nhận mức giá dầu diesel tăng cao.
Đổ xăng ở Buda, Texas, nơi giá dầu diesel tăng vọt phản ánh nguồn cung trong nước đang khan hiếm ngay cả khi Mỹ vẫn là nhà xuất khẩu hàng đầu thế giới. (Ảnh: Brandon Bell/Getty Images)
Capital Economics cảnh báo một lệnh cấm xuất khẩu diesel của Mỹ có thể tạo ra cú sốc tương tự cuộc khủng hoảng khí đốt tại châu Âu sau khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự tại Ukraine năm 2022. Theo Ngân hàng Trung ương châu Âu, giá khí đốt khi đó đã tăng hơn 180%.
Hôm 30/9, ông Trump cho biết vẫn đang cân nhắc khả năng áp dụng lệnh cấm. “Tôi đang suy nghĩ về điều đó”, ông nói.
Người phát ngôn của Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright cho biết các quan chức chính quyền Trump “tiếp tục phối hợp chặt chẽ khi xem xét nhiều lựa chọn khác nhau nhằm giúp giảm chi phí năng lượng cho người dân Mỹ”.
Châu Âu dễ tổn thương, châu Á chịu tác động gián tiếp
Châu Âu được xem là một trong những khu vực dễ chịu tác động nhất nếu Mỹ hạn chế xuất khẩu diesel, do khu vực này ngày càng phụ thuộc vào nhiên liệu Mỹ kể từ khi nguồn cung từ Nga bị gián đoạn.
“Châu Âu là một trong những khu vực dễ bị ảnh hưởng nhất, nếu không muốn nói là khu vực dễ bị ảnh hưởng nhất, khi nói đến dầu diesel, bởi châu Âu nhập khẩu một lượng lớn dầu diesel và chúng ta đang bước vào mùa khắc nghiệt, mùa đông”, ông Fatih Birol, người đứng đầu Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nói.
Theo S&P Global, châu Âu nhập khẩu khoảng 1,5 triệu thùng dầu diesel mỗi ngày, trong đó khoảng một phần ba đến từ Mỹ. Trong khi đó, số lượng nhà máy lọc dầu tại châu Âu đã giảm trong những năm gần đây do chi phí vận hành cao và các quy định về khí hậu, khiến khu vực này khó nhanh chóng tăng sản lượng để bù đắp nguồn cung thiếu hụt.
Ông Dan Jorgensen, Bộ trưởng Năng lượng Liên minh châu Âu, cho rằng việc đảm bảo dòng chảy năng lượng tự do nhất có thể trong giai đoạn khó khăn hiện nay có lợi cho cả Mỹ và châu Âu.
So với châu Âu, châu Á được dự báo chịu ảnh hưởng trực tiếp ít hơn nếu Mỹ hạn chế xuất khẩu diesel, bởi khu vực này chủ yếu dựa vào nguồn cung từ các nhà sản xuất trong khu vực như Hàn Quốc và Trung Quốc.
Theo Vortexa, châu Á thường là khu vực xuất khẩu ròng diesel và chỉ nhận một tỷ lệ nhỏ lượng diesel xuất khẩu của Mỹ.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa châu Á sẽ đứng ngoài cuộc. Việc nguồn cung diesel cho châu Âu, Mỹ Latinh và các thị trường khác bị thu hẹp có thể đẩy giá nhiên liệu toàn cầu lên cao, buộc các nước châu Á phải cạnh tranh với những thị trường khác để mua nguồn cung.
“Thế giới hiện đã chịu áp lực nặng nề từ tình trạng thiếu dầu diesel”, ông Sushant Gupta, Giám đốc nghiên cứu về lọc dầu và dầu mỏ khu vực châu Á - Thái Bình Dương tại Wood Mackenzie, nói. Theo ông, nếu châu Âu thiếu diesel, khu vực này sẽ phải cạnh tranh để mua nhiên liệu từ những nhà cung cấp còn lại, qua đó đẩy giá lên cao hơn.
Trong bối cảnh Tổng thống Trump đe dọa hạn chế xuất khẩu dầu diesel của Mỹ, các nhà lãnh đạo toàn cầu cảnh báo động thái này có thể đẩy giá cả các mặt hàng từ thực phẩm đến nhiên liệu máy bay lên cao. (Ảnh: Fabeha Monir/The New York Times)
Giá diesel tại châu Á đã giảm so với mức hơn 200 USD/thùng hồi tháng 3. Tuy nhiên, ở khoảng 180 USD/thùng vào giữa tháng 9, giá vẫn cao gấp đôi so với trước chiến sự.
Australia và nhiều quốc gia Đông Nam Á, vốn là những nước nhập khẩu diesel lớn, được xem là những thị trường dễ tổn thương trước tình trạng thiếu hụt nguồn cung và giá nhiên liệu tăng cao.
Tại Philippines và một số nơi khác, giá diesel cùng các loại nhiên liệu tăng cao đã góp phần đẩy lạm phát lên. Ngân hàng Phát triển châu Á dự báo lạm phát tại các nước đang phát triển ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương sẽ tăng lên 4,2% trong năm nay, từ mức 3% năm ngoái. Một số chính phủ, trong đó có Indonesia và Malaysia, đã bắt đầu trợ cấp năng lượng để giảm giá nhiên liệu, song điều này đồng thời làm gia tăng gánh nặng nợ công.
Một ẩn số lớn đối với thị trường là lượng diesel Trung Quốc, nước nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, sẽ xuất khẩu trong những tháng tới.
Trung Quốc đã hạn chế xuất khẩu diesel sau khi chiến tranh tại Iran bắt đầu, khiến giá diesel và các sản phẩm dầu mỏ tại những thị trường nhập khẩu lớn ở châu Á càng chịu thêm sức ép. Các nhà phân tích cho biết nước này cũng đang hạn chế trở lại một số mặt hàng xuất khẩu lớn, trong đó có các sản phẩm dầu mỏ tinh chế như diesel.
“Hiện tại, Trung Quốc là quốc gia duy nhất có công suất dư thừa để chế biến thêm dầu thô nhằm sản xuất diesel”, ông Gupta nói. Nếu Mỹ quyết định cấm xuất khẩu, “các nhà máy lọc dầu lớn khác không thể tăng công suất để sản xuất thêm diesel nhằm bù đắp khoảng trống đó”.
Những tác động nghiêm trọng nhất có thể tập trung tại các quốc gia có ít hoặc không có năng lực lọc dầu, đặc biệt ở Mỹ Latinh. Honduras hiện nhập khẩu khoảng 40.000 thùng diesel mỗi ngày từ Mỹ, trong khi Panama nhập khẩu khoảng 30.000 thùng. Cả hai quốc gia đều không có nhà máy lọc dầu.
“Đó sẽ là một tổn thất đau thương đối với châu Âu, nhưng đối với những quốc gia đó thì sẽ là một thảm họa”, ông Rick Joswick, nhà phân tích dầu mỏ của S&P Global, nhận định.
