[Bài 1]: Đề xuất hình thành Khu kinh tế biển quy mô 177.000 ha tại TP. Hồ Chí Minh

Viện Nghiên cứu phát triển TP. Hồ Chí Minh là một trong những cơ quan được giao nghiên cứu, xây dựng, phối hợp với các tư vấn quốc tế lập Quy hoạch tổng thể TP. Hồ Chí Minh thời kỳ 2025–2050, tầm nhìn 100 năm và huy động nguồn lực hỗ trợ hợp pháp theo Quyết định 1463/QĐ-UBND và Quyết định 2754/QĐ-UBND.

KINH TẾ BIỂN: BÀI TOÁN GIỮ LẠI CHUỖI GIÁ TRỊ HÀNG TỶ USD

Báo cáo tại buổi làm việc với Viện Nghiên cứu phát triển TP. Hồ Chí Minh, Sở Quy hoạch – Kiến trúc và Viện Nghiên cứu phát triển TP. Hồ Chí Minh (HIDS), đại diện liên danh tư vấn cho biết năm 2024, khu vực cảng TP. Hồ Chí Minh và Cát Lái xử lý 16 triệu TEU, xếp thứ hai Đông Nam Á, chỉ sau Singapore, và hiện mạnh ở các khâu xử lý hàng hóa, sản xuất, cung cấp hạ tầng. 

Tuy nhiên, khi so sánh với 10 trung tâm hàng hải lớn của khu vực và thế giới, gồm: Singapore, Thượng Hải, Thâm Quyến, Hong Kong, Tokyo, Osaka, Busan, Incheon, Dubai và Ninh Ba, TP. Hồ Chí Minh chỉ dẫn đầu ở chỉ số sản lượng container qua cảng, trong khi xếp gần cuối bảng ở mức độ số hóa cảng và số lượng bằng sáng chế hàng hải. Từ năm 2019 đến 2024, thành phố giảm hạng ở các chỉ số: quy mô và giá trị đội tàu quản lý, quy mô và giá trị tàu đóng mới, sản lượng container qua cảng.

Liên danh dẫn lại tính toán của Menon Economics năm 2024, Việt Nam thất thoát khoảng 6–8 tỷ USD mỗi năm từ các dịch vụ hàng hải giá trị gia tăng cao, như tài trợ thương mại, tài trợ tàu biển, bảo hiểm và tái bảo hiểm hàng hải. 

Đánh giá theo bốn nhóm ngành, liên danh xếp vận tải biển ở mức "chưa bứt phá"; tài chính và pháp lý hàng hải "đã cải thiện" nhưng còn thiếu chiều sâu về pháp lý, bảo hiểm; công nghệ hàng hải "đang thay đổi cấu trúc" nhờ nhân lực TP. Hồ Chí Minh, công nghiệp Bình Dương và hệ sinh thái dầu khí Bà Rịa – Vũng Tàu; còn cảng và logistics, dù cạnh tranh nhất, cũng đang "bị thu hẹp lợi thế tương đối" do thiếu kết nối tuyến quốc tế và số hóa.

Về cơ cấu, theo số liệu World Bank được liên danh dẫn lại, năm 2019, du lịch biển đóng góp 45% giá trị gia tăng của tám ngành kinh tế biển, tiếp theo là sản xuất than cốc và sản phẩm dầu mỏ tinh chế với 18%, vận tải biển 12%, dầu khí thô và khí tự nhiên 11%, chế biến thủy hải sản 7%, đóng tàu và thuyền 3%, điện gió ngoài khơi 3%, khai thác và nuôi trồng thủy sản 1%.

Liên danh cũng chỉ ra ba khoảng trống. Một là năng suất, khi khu vực Đông Nam Á và châu Đại Dương chiếm 18,4% lao động ngành biển toàn cầu nhưng chỉ tạo 10,7% giá trị gia tăng, còn Việt Nam chiếm 8% việc làm quốc gia nhưng chỉ đóng góp 5,83%. Hai là cơ cấu, ngành truyền thống vẫn chiếm ưu thế, trong khi dịch vụ, công nghệ biển mới còn khiêm tốn. Ba là tốc độ chuyển dịch chậm, khoảng 80% đầu tư công cho biển tập trung vào hạ tầng đa mục tiêu, khiến năng lượng biển, kỹ thuật biển, công nghệ thủy sản thiếu vốn.

ĐỀ XUẤT KHÔNG GIAN KINH TẾ BIỂN VỚI TÁM TRỤ CỘT 

Trên cơ sở đó, liên danh đề xuất hình thành Khu kinh tế biển TP. Hồ Chí Minh với quy mô khoảng 177.000 ha đất liền cùng toàn bộ vùng lãnh hải khu vực TP. Hồ Chí Minh, lấy vịnh Cần Giờ – Gành Rái làm lõi logistics và công nghiệp trung tâm. Phạm vi này được xác định dựa trên các yếu tố bảo tồn sinh thái, năng lực kết nối, hiện trạng hạ tầng, dư địa phát triển và khả năng phân bổ chức năng sử dụng đất.

Về cơ cấu chức năng, đề xuất tổ chức không gian theo tám trụ cột, gồm: cảng và logistics; vận tải biển; dịch vụ tài chính và pháp lý, dự kiến bố trí tại Thủ Thiêm và khu đô thị trong vịnh; công nghệ hàng hải, gắn với đào tạo, nghiên cứu và thử nghiệm thiết bị tại Cần Giờ và Vũng Tàu; năng lượng và công nghệ môi trường biển (gồm điện gió, điện mặt trời ngoài khơi và hạ tầng LNG tại Long Sơn – Thị Vải); du lịch và dịch vụ biển tại Cần Giờ; thủy hải sản và kinh tế sinh học biển; và công nghiệp hỗ trợ, dịch vụ dầu khí tại hành lang Phú Mỹ – Châu Đức.

Đi cùng tám trụ cột là năm nhóm giải pháp. 

Thứ nhất: Về hạ tầng kết nối, lượng hàng qua cụm cảng quy hoạch tăng gấp đôi vào năm 2030, đạt khoảng 38 triệu TEU mỗi năm, gồm 33 triệu TEU từ cụm cảng cửa ngõ và 5 triệu TEU từ cảng trung chuyển, trong khi khoảng cách từ cảng đến quốc lộ hiện khoảng 8 km. Liên danh đề xuất tăng mật độ mạng lưới đường để khoảng cách giữa các trục tốc độ cao xa nhất còn 4 km, tách giao thông phục vụ công nghiệp khỏi giao thông đô thị và du lịch, đồng thời xây dựng một đại lộ ven biển.

Thứ hai: Về không gian mặt nước, liên danh đề xuất bổ sung quy hoạch sử dụng biển, tham khảo mô hình Hà Lan với 19 nhóm chức năng, và tăng tỷ lệ đất ven mặt nước cho công nghiệp, logistics theo tỷ lệ tham khảo từ Tokyo (50–58%) và Singapore (44–46%), cùng tích hợp hạ tầng điện, khí, gió, carbon, với quy mô công nghiệp điện gió ước tính khoảng 42 tỷ USD vào 2045 và nhu cầu LNG khoảng 15–20 triệu tấn mỗi năm vào 2030. 

Thứ ba: Về đất công nghiệp, liên danh đề xuất bố trí đô thị ở mặt tiền vịnh, công nghiệp và dịch vụ hỗ trợ ở mặt sau vịnh.

Thứ tư: Về du lịch biển, liên danh đề xuất tái cấu trúc bốn nhóm sản phẩm: du thuyền, thể thao nước; tàu biển du lịch quốc tế cỡ lớn theo mô hình cảng nhà, gắn sân bay Long Thành; MICE, golf, kinh tế đêm, lễ hội âm nhạc quốc tế.

Thứ năm: Du lịch sinh thái ngập mặn gắn tín chỉ carbon, cùng tối ưu kết nối đường thủy dọc hơn 400 km bờ biển.

LỜI GIẢI CHO BÀI TOÁN BẤT CÂN XỨNG ĐẤT ĐAI SAU SÁP NHẬP 

Liên quan đến đóng góp cho kinh tế thành phố sau sáp nhập, liên danh nêu một bất cân xứng: khoảng 60% quỹ đất khu công nghiệp thành phố hiện cách các cửa ngõ cảng nước sâu hơn 50 km, trong khi phần lớn hàng hóa đường bộ đến khu bến Cát Lái – Phú Hữu lại đến trực tiếp từ các khu công nghiệp gần đó. 

Theo số liệu từ Tờ trình 1754/TTr-CHHĐTVN của Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam năm 2026 và báo cáo của JLL được liên danh dẫn lại, chỉ 5% hàng hóa xuất nhập khẩu qua khu bến Cái Mép xuất phát từ khu vực Bà Rịa – Vũng Tàu cũ, trong khi 45% đến từ TP. Hồ Chí Minh và 14% từ Bình Dương cũ; quỹ đất khu công nghiệp của Bà Rịa – Vũng Tàu cũ cũng ở mức thấp nhất khi so sánh với ba khu vực còn lại trước sáp nhập.

Từ đó, liên danh kiến nghị cân đối lại quỹ đất theo hướng tăng đất công nghiệp, logistics ở khu vực gần cảng, đồng thời tăng đất đô thị ở nơi có nhu cầu thực. Cách bố trí lại này là điều kiện để khu kinh tế biển giữ lại phần giá trị gia tăng hiện đang thất thoát, đồng thời góp phần vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số mà thành phố đang hướng tới, thông qua việc giảm chi phí logistics và mở thêm dư địa từ các ngành hiện còn ít được khai thác, như du lịch du thuyền. 

Theo liên danh, đóng góp của ngành du lịch du thuyền vào GDP năm 2024 của Việt Nam hiện thấp hơn khoảng 5,2 lần so với mức trung bình khu vực Đông Nam Á, dù Việt Nam sở hữu vùng biển rộng hơn 1 triệu km2.

Về phương thức triển khai, liên danh kiến nghị các dự án thành phần cần được chuẩn bị điều kiện vay vốn ngay từ bước quy hoạch, thay vì chỉ tính đến khi triển khai. Liên danh phân biệt một dự án "có thể đầu tư" với một dự án "đủ điều kiện vay vốn": dự án có thể đầu tư chỉ cần giả định doanh thu dựa trên thị trường và mới xác định các loại giấy phép cần có, còn dự án đủ điều kiện vay vốn phải có hợp đồng bao tiêu hoặc cam kết doanh thu ràng buộc, giấy phép đã có trong tay hoặc có lộ trình rõ ràng, rủi ro được phân bổ bằng hợp đồng cho từng bên chịu trách nhiệm, và trải qua thẩm định độc lập về pháp lý, kỹ thuật, môi trường – xã hội và tài chính theo các chuẩn như IFC Performance Standards (Tiêu chuẩn Hiệu suất của IFC) và Equator Principles (Nguyên tắc xích đạo).

Liên danh đề xuất quy trình sáu bước để thực hiện, gồm: lập bản đồ quy hoạch và đồ án phân khu; tham vấn thị trường, rào cản đầu tư; đề xuất dự án theo phương án đầu tư công hoặc PPP; kiểm chứng khả năng gọi vốn và cấu trúc tài chính; xây dựng danh mục cơ hội đầu tư; và ký hợp đồng dự án, đóng tài chính.

Kết luận báo cáo, liên danh kiến nghị UBND Thành phố xem xét lập quy hoạch chung tỷ lệ 1/5.000 cho Khu kinh tế biển TP. Hồ Chí Minh ngay sau khi Quy hoạch tổng thể TP. Hồ Chí Minh giai đoạn 2025–2050 được phê duyệt, với quy mô khoảng 177.000 ha đất liền và toàn bộ vùng lãnh hải khu vực TP. Hồ Chí Minh

Liên danh cho rằng cần xây dựng không chỉ một danh mục dự án, mà một danh mục cơ hội đầu tư đã được kiểm chứng khả năng gọi vốn ngay từ bước quy hoạch, để Khu kinh tế biển với vùng vịnh Cần Giờ – Gành Rái làm lõi có thể trở thành một cực phát triển kinh tế đại dương đa ngành, có sức cạnh tranh trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương, phù hợp với tầm nhìn 100 năm của Quy hoạch tổng thể TP. Hồ Chí Minh.

(Còn tiếp)

Nguyệt Hà - Theo VnEconomy