Mỹ-Trung: Sức Mạnh và Bất Đồng

Nhưng nay Trung Quốc nhất định đang tái xuất. Những cao ốc mới đã biến đổi cảnh quan kiến trúc tổng thể của ngay cả những thành phố xa xôi hẻo lánh nhất Trung Quốc. Và một mạng lưới tàu cao tốc siêu hiện đại chỉ trong vài năm ngắn ngủi đã thu hẹp một đất nước rộng lớn bằng cả một châu lục. Sức mạnh mới của Trung Quốc dựa trên mức tăng sản lượng kinh tế 20 lần kể từ cuối thập niên 1970, khi giới lãnh đạo thực dụng khởi xướng những cải cách theo định hướng thị trường.

Trong cùng thời kỳ đó, số người Trung Quốc sống trong cảnh nghèo đói cùng cực, theo định nghĩa của Ngân hàng Thế giới, đã giảm xuống còn 80 triệu/ dân số 1400 triệu , chỉ bằng một phần mười trước kia. Trung Quốc là quốc gia thương mại lớn nhất thế giới và là nền kinh tế lớn thứ nhì thế giới sau Mỹ. Hiếm có nước nào trên thế giới mà Trung Quốc không đóng vai trò quan trọng, hoặc là nguồn cung cấp hàng tiêu dùng, hoặc là điểm đến của thương phẩm, tư liệu sản xuất và vốn đầu tư.

Về tất cả những mặt này, Trung Quốc muốn —và xứng đáng — có vai trò lớn hơn ở Đông Á và trong trật tự toàn cầu. Mỹ phải chừa chỗ cho Trung Quốc. Nhưng việc này cần cả hai bên phải khôn ngoan và biết vừa cương vừa nhu thật tinh tế. Chỉ dấu đầu tiên của diễn biến có thể kỳ vọng được thể hiện tại hội nghị thượng đỉnh giữa Tập Cận Bình và Donald Trump vào ngày 6 và 7 tháng 4 tại Mar-a-Lago, khu resort chơi golf của tổng thống Mỹ. Dù hai bên chẳng bàn chuyện gì cho ra hồn, Donald Trump ca ngợi mối quan hệ song phương là “nổi bật”, và Tập Cận Bình tuyên bố có “cả ngàn lý do để hoàn thiện mối quan hệ Trung-Mỹ”. Cả hai bên không nhắc tới đợt phóng tên lửa hành trình mà Mỹ vừa bắn vào một căn cứ không quân Syria. Cũng chẳng bàn gì về chuyện sắp đánh thuế nhập khẩu.                                                                                                       

Tuy tay bắt mặt mừng giả tạo tại hội nghị thượng đỉnh đó, hai nước nhìn nhận thế sự rất khác nhau. Hệ thống chính trị của Trung Quốc, vừa quan liêu vừa chuyên quyền, đã giúp phát triển kinh tế trong nước, nhưng xa lạ với các khái niệm dân chủ Mỹ. Giới hoạch định chính sách Mỹ thường xem các giá trị dân chủ tự do và sự chú trọng tới nhân quyền là những yếu tố biện minh và củng cố trật tự quốc tế.Giới hoạch định chính sách Trung Quốc xem chúng là các âm mưu của phương Tây để dung dưỡng những cuộc cách mạng màu đã làm sụp đổ các chế độ chuyên quyền thuộc Liên Xô cũ,và  cũng cố gắng làm chuyện tương tự ở Trung Quốc.                                                                                                                                                         

 Các chiến lược gia Trung Quốc xem việc nhanh chóng hiện đại hóa các lực lượng vũ trang của đất nước là thiết yếu để bảo vệ các tuyến hàng hải mà nhờ đó Trung Quốc được thịnh vượng và an ninh. Họ nghĩ rằng cần có hải quân hùng mạnh để khiến những kẻ thù khả dĩ tránh xa các bờ biển Trung Quốc và ngăn cản kẻ thù chiếm đoạt những đảo do Trung Quốc chiếm đóng. Họ cũng ngờ rằng sự hiện diện quân sự quá nhiều của Mỹ ở Châu Á-Thái Bình Dương là nhằm mục đích ngăn chặn sự vươn lên của Trung Quốc.

Mỹ cần duy trì sự hiện diện ở khu vực này vì sức mạnh cứng của Trung Quốc khiến những nước bạn của Mỹ ở Đông và Đông Nam Á bất an. Trong vài năm qua, Trung Quốc đã thách thức Nhật về Quần đảo Senkaku thuộc quyền kiểm soát của Nhật (mà Trung Quốc gọi là Quần đảo Điếu Ngư),và xúc tiến nhiều công trình xây dựng các căn cứ và đường băng trên các đảo đá và đá ngầm ở Biển Đông.Các chiến lược gia Mỹ cho rằng Trung Quốc muốn biến vùng biển mênh mông này thành một cái hồ của Trung Quốc; và nói chung Trung Quốc muốn thống lĩnh Đông Á và đảo ngược trật tự hiện có. 

Tiến thoái lưỡng nan 

Mỹ từ lâu đã muốn ngăn cản bất cứ cường quốc nào nắm quyền bá chủ ở Châu Á, trong khi Trung Quốc muốn khiến những kẻ thù khả dĩ tránh xa các bờ biển của mình. Bằng cách này hay cách khác, hai bên phải tìm được cách nhân nhượng cho những mục tiêu quá lớn của mình, như lý giải của Henry Kissinger trong cuốn sách kinh điển của ông về thuật kinh bang tế thế, “Trật tự Thế giới”. Hòa bình tùy thuộc vào kết cuộc của điều đó. Cái hòa bình đó không thể được xem đương nhiên sẽ có. Ở phần lớn Đông Á, lịch sử là chuyện còn bỏ dở. Đài Loan, nơi Quốc Dân Đảng bại trận trong nội chiến Trung Quốc đã đào thoát sang vào năm 1949, hiện là một nền dân chủ phát triển mạnh và thanh bình. Tuy nhiên Đảng Cộng sản Trung Quốc xem việc đưa Đài Loan về lại với mẫu quốc là sứ mệnh thiêng liêng của mình, và giữ quyền dùng vũ lực để thực hiện điều đó. Việc Mỹ bảo vệ hòn đảo này là để bảo đảm rằng Trung Quốc không bao giờ dám làm vậy. Nhưng khi sức mạnh của Trung Quốc tăng lên và sự cam kết của Mỹ có vẻ lắng xuống, khả năng tính toán sai tăng lên. Ngay sau khi đắc cử, tổng thống Trump thậm chí dường như cật vấn việc Mỹ tán thành “chính sách một Trung Quốc” — việc Trung Quốc nhất quyết tin vào chuyện hư cấu êm tai rằng Đài Loan là một phần của Trung Quốc. 

Một điểm nóng có thể sớm bùng nổ hơn trong khu vực này là bán đảo Triều Tiên, bị chia cắt từ lúc kết thúc Đệ nhị Thế Chiến. Bắc Triều Tiên, thuộc quyền cai trị của một mafia gia đình mà nay đã tới thế hệ thứ ba, có nền kinh tế lụn bại và quân đội thiếu huấn luyện. Nhưng nước này đã đổ tiền vào các chương trình hạt nhân; các chương trình này đe dọa Hàn Quốc, khiến Nhật bất an, và là một mối nguy cho Mỹ. Trung Quốc thà có một nước Bắc Triều Tiên có vũ khí hạt nhân dưới ách của Kim Jong Un hơn là một nhà nước thất bại khiến hàng triệu người tị nạn tuyệt vọng vượt biên giới sang Trung Quốc. Trên hết thảy, Trung Quốc không yên tâm với chuyện láng giềng của mình là một Triều Tiên thống nhất, dân chủ với sự hiện diện của quân Mỹ. 

Tại Mar-a-Lago, tổng thống Trump đã hỏi ý kiến của chủ tịch Tập về những cách ứng phó với mối nguy từ Bắc Triều Tiên, nhưng đợt phóng tên lửa của ông vào Syria đã khẳng định rõ ràng là Mỹ có thể đơn phương hành động chống lại Bắc Triều Tiên. Ứng phó với sự hiếu chiến của Kim Jong Un — và sự sụp đổ cuối cùng của chế độ đó — sẽ là một phép thử rất lớn về sự 

Tuy nhiên, xung đột nóng giữa Trung Quốc và Mỹ chưa hẳn là chuyện tất yếu sẽ xảy ra. Cả hai bên muốn tránh xung đột và có thể điều chỉnh cho thích ứng. Cũng may là các thói quen hợp tác đã hình thành trong bốn thập niên cải cách thị trường của Trung Quốc, mà những cải cách đó đã không thể nào diễn ra nếu không có an ninh Mỹ bảo đảm môi trường bên ngoài của Trung Quốc. Trước 2017, Quan hệ Trung-Mỹ là mối quan hệ kinh tế song phương quan trọng nhất của thế giới hiện nay, với kim ngạch thương mại tính chung của hai bên lên tới 600 tỷ đô-la và vốn đầu tư vào nền kinh tế của nhau tổng cộng khoảng 350 tỷ đô-la. 

Trung Quốc bất bình về trật tự này chủ yếu vì Trung Quốc không có tiếng nói lớn hơn trong việc điều khiển trật tự này. Giành được vai trò lớn hơn dường như là sứ mệnh chính của Tập Cận Bình. Ông đã thâu tóm được nhiều quyền lực cho mình hơn bất cứ lãnh tụ nào kể từ sau lãnh tụ quá cố Đặng Tiểu Bình, và nay đang thận trọng đưa ra một mô hình về vai trò lãnh đạo thế giới lớn hơn mà giới lý luận của đảng đang bắt đầu gọi là “giải pháp Trung Quốc”. Một mặt, đây là chuyện thực tế, chẳng hạn như đầu tư vào Trung Á để giảm nghèo đói. Nhưng mặt khác, đây là chuyện chống sự thống lĩnh của Mỹ. Như phát biểu của Tập Cận Bình tại một hội nghị hồi tháng 2/2018, Trung Quốc nên “dẫn dắt an ninh quốc tế” hướng tới một “trật tự thế giới mới công bằng và hợp lý hơn”. Lời lẽ kiểu đó gợi nhớ lại những phẩm chất Trung Quốc thiên triều xa xưa. Nhưng trong khi trải nghiệm quyền lực trước đây của Trung Quốc là trải nghiệm cai trị toàn thể thiên hạ, nay Trung Quốc phải chấp nhận mình chỉ là một trong nhiều đại cường quốc. Về phần mình, Mỹ chưa bao giờ phải nhường bớt ảnh hưởng và quyền lực nhiều như có thể phải nhường cho Trung Quốc trong tương lai. 

Một mối quan hệ hiện lắm phiền hà càng phiền phức hơn khi Donald Trump đắc cử tổng thống. Trong 7 thập niên đại chiến lược của Mỹ dựa trên ba cột trụ: thương mại mở cửa, các liên minh vững mạnh, và cổ xúy nhân quyền và các giá trị dân chủ. Những nước bạn của Mỹ ở Châu Á chưa rõ tổng thống Trump, với kiểu coi thường tiến trình ngoại giao, thói bảo hộ và định nghĩa hẹp hòi “nước Mỹ trên hết” về lợi ích quốc gia, sẵn sàng duy trì ba cột trụ đó tới mức nào. Thắng lợi của Trump là cú sốc lớn đối với giới lãnh đạo Trung Quốc. Họ ghét sự bất thường khó đoán và hẳn đã mong người thắng là Hillary Clinton, đối thủ họ đã biết rõ. Thắng lợi của Trump cũng diễn ra vào thời điểm bất tiện cho Trung Quốc. Tập Cận Bình đang tập trung vào đại hội đảng quan trọng 5 năm một lần vào cuối năm nay. Ông dường như đã nhất quyết củng cố quyền lực của mình, trong bối cảnh bong bóng tín dụng đáng lo ngại và mức tăng trưởng kinh tế đã giảm mạnh từ đỉnh điểm 10%/năm xuống chỉ còn 6,5%. 

Đối phó với cách thực hiện Chính sách thẳng tay của Trump , Giới lãnh đạo Trung Quốc nói với Kevin Rudd, cựu thủ tướng Úc và một chuyên gia về Trung Quốc, bằng một trong vô số tục ngữ Trung Quốc, “Dĩ bất biến ứng vạn biến”. Giới lãnh đạo Trung Quốc đã quyết định kiên nhẫn chờ xem ra sao. Nhưng ở hậu trường họ đang cố gắng cật lực để ảnh hưởng Trump, 

Trung Quốc cũng nhanh chóng áp dụng cách tiếp cận giao dịch kinh doanh của tân tổng thống Mỹ, khiến họ cử Jack Ma, sếp của tập đoàn thương mại điện tử Alibaba, tới gặp ông. Jack Ma hứa rằng công ty của ông sẽ tạo một triệu việc làm ở Mỹ. Chẳng bao lâu sau, những hồ sơ xin cấp phép thương hiệu để bảo vệ nhãn hiệu Trump ở Trung Quốc đã mòn mỏi ở các tòa án bao năm trời bỗng nhiên được cấp. Không thể nào phân biệt được đâu là nhân đâu là quả, nhưng Trump rõ ràng đã dịu giọng về những luận điệu bài Trung Quốc từ trước khi đắc cử. 

Nhìn xuống vực thẳm 

Tuy nhiên những bất định sâu xa, lâu đời về mối bang giao của hai nước vẫn còn đó, ít nhất là là về thương mại, mà trong ba thập niên qua là nền tảng cho quan hệ giữa hai nước. Một trong những điều đầu tiên ông làm sau khi nhậm chức là hủy bỏ hiệp định thương mại tự do Đối tác Xuyên Thái Bình Dương (TPP) giữa 12 nước ở khu vực Châu Á-Thái Bình Dương (tuy không có Trung Quốc) — một đòn nặng cho vai trò kinh tế của Mỹ ở Châu Á. 

Tổng quát hơn, thế giới quan của một số cố vấn của Trump bao gồm một kỳ vọng rạch ròi thiện ác về xung đột. Họ nói rằng Trung Quốc nhất quyết đối đầu chiến lược với Mỹ tới nỗi xung đột quân sự là điều tất yếu, và cho rằng cách tốt nhất để bảo vệ lợi ích quốc gia là chi tiêu nhiều hơn cho các lực lượng vũ trang và ít hơn cho ngoại giao. Những người như vậy không có độc quyền về cuộc tranh luận nội bộ về quan hệ chiến lược của Mỹ với Trung Quốc, chẳng hề nhiều hơn độc quyền họ có về thương mại. Một cách tiếp cận khác về thương mại, bao gồm chủ nghĩa đa phương mạnh mẽ, đang được ưa chuộng. Trong khi đó, trong chuyến đầu tiên tới Châu Á vào đầu tháng 2, bộ trưởng quốc phòng Mỹ James Mattis đã kêu gọi thận trọng khi phản đối việc Trung Quốc xây dựng ở Biển Đông bằng vũ lực quân sự, và đã nhấn mạnh rằng ngoại giao ưu việt hơn hành động quân sự trong việc giải quyết bất đồng. 

Đây là phân tích rỏ về buổi khởi đầu đại xung đột mỹ trung vào thời điểm 2017-2018 khi Trump mới nhận tổng thống kỳ 1. 

,thử phân tích so sánh cuộc đối đầu trung mỹ trong tình hình 6.2026 ( gần 10 năm so với bài phân tích 2017 .) Và dự báo xem xu thế và khả năng 2026-2030? 

Bài phân tích năm 2017 đã phác họa rất chính xác những viên gạch đầu tiên của một thời kỳ biến động: sự ngỡ ngàng của Bắc Kinh trước tính cách khó đoán của Donald Trump, những toan tính ngắn hạn tại Mar-a-Lago, và sự bắt đầu rạn nứt của 3 cột trụ đại chiến lược Mỹ.

Đến tháng 6 năm 2026, tức là gần 10 năm sau, cục diện đối đầu Trung - Mỹ không còn là "buổi khởi đầu" nữa mà đã bước sang giai đoạn định hình cấu trúc mới. Sự trở lại của Donald Trump trong nhiệm kỳ 2 (bắt đầu từ năm 2025) cùng với vị thế đã thay đổi của Tập Cận Bình đã tạo nên một bàn cờ địa chính trị rất khác so với giai đoạn 2017-2018.

1. So sánh cục diện: 2017-2018 vs. Tháng 6/2026

Bản chất của mối quan hệ đã chuyển từ "Cọ xát thương mại và thăm dò chiến lược" sang "Phân tách có chọn lọc (Selective Decoupling) và Thỏa hiệp thực dụng".

Bản chất kinh tế và thương mại

• Giai đoạn 2017-2018: Mỹ bắt đầu dùng thuế quan làm vũ khí. Trung Quốc tìm cách dùng các thương vụ mua sắm nông sản (như qua cuộc gặp với Jack Ma) để xoa dịu. Hai bên vẫn vận hành trong tư duy "thương mại tự do toàn cầu".

• Tháng 6/2026: Cuộc chiến thuế quan khốc liệt giai đoạn 2025 đã đẩy hai nước vào một cơ chế mới gọi là "Thương mại có kiểm soát" (Managed Trade). Vừa qua (tháng 5/2026), Thượng đỉnh Trump - Tập tại Bắc Kinh đã thành lập Ủy ban Thương mại và Đầu tư Mỹ - Trung để quản lý riêng các mặt hàng phi nhạy cảm (như Boeing, nông sản). Những lĩnh vực công nghệ cao (bán dẫn, AI, khoáng sản tới hạn) đã hoàn toàn bị phân tách (decoupling) để bảo vệ an ninh quốc gia.

Vị thế nội tại của hai nhà lãnh đạo

• Giai đoạn 2017-2018: Tập Cận Bình đang ở đỉnh cao quyền lực, kinh tế Trung Quốc tăng trưởng quanh mức 6.5%. Donald Trump là "tân binh" ngoại giao đầy ngẫu hứng khiến Trung Quốc phải lúng túng dùng kế "Dĩ bất biến ứng vạn biến".

• Tháng 6/2026:

  • Trung Quốc vừa thông qua Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 (2026-2030) trong bối cảnh tăng trưởng suy giảm, đối mặt với bẫy thu nhập trung bình và khủng hoảng bất động sản kéo dài. Bắc Kinh không còn thế thượng phong tuyệt đối về kinh tế như trước mà chủ động tìm kiếm sự "ổn định chiến lược mang tính kiến thiết" (constructive strategic stability) với Mỹ để tập trung xử lý các vấn đề nội tại.

  • Donald Trump trong nhiệm kỳ 2 đã có một bộ máy đồng thuận hơn, kết hợp nhuần nhuyễn giữa sức mạnh quân sự tại eo biển Luzon và các thỏa thuận giao dịch kinh tế trực diện, không còn bị động hay mang tính tự phát như nhiệm kỳ đầu.

Các điểm nóng địa chính trị

• Giai đoạn 2017-2018: Biển Đông và Triều Tiên là tâm điểm lo ngại cốt lõi. Đài Loan lúc đó là một giả định "rủi ro tính toán sai".

• Tháng 6/2026: Đài Loan đã trở thành lằn ranh đỏ trực diện nhất. Mỹ đã triển khai khí tài quân sự áp sát eo biển Luzon và các đảo phía nam Nhật Bản. Tuy nhiên, thay vì xung đột vũ trang, hai bên đang kiểm soát rủi ro thông qua đối thoại trực tiếp. Trọng tâm cạnh tranh đã lan rộng ra toàn cầu: Trung Quốc tăng cường ảnh hưởng vững chắc tại Trung Á, Trung Đông và khối các nước Nam Bán cầu (Global South) thông qua nâng cấp RCEP và BRICS, tạo ra một không gian chiến lược không còn do Mỹ dẫn dắt.

2. Dự báo xu thế và khả năng giai đoạn 2026 - 2030

Trong giai đoạn 4 năm tới, mối quan hệ Mỹ - Trung khó có khả năng bùng nổ thành một cuộc chiến tranh nóng tổng lực, nhưng cũng không thể quay lại kỷ nguyên vàng của toàn cầu hóa. Cục diện sẽ vận hành theo các kịch bản và xu thế sau:

Xu thế 1: "Phân tách có chọn lọc" đẩy mạnh làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng (China Plus One)

Đến năm 2030, kim ngạch thương mại song phương trực tiếp Mỹ - Trung được dự báo sẽ giảm mạnh (có thể lên tới 50% ở các ngành công nghiệp cốt lõi). Các tập đoàn công nghệ sẽ hoàn tất việc xây dựng chuỗi cung ứng độc lập hoàn toàn với Trung Quốc đối với các sản phẩm như chip, pin xe điện, và dược phẩm.

• Hệ quả: Các quốc gia Đông Nam Á (trong đó có Việt Nam) và Ấn Độ sẽ tiếp tục là điểm đến của làn sóng "Chuyển tải" (Transshipment) và đầu tư dịch chuyển, khi các doanh nghiệp Trung Quốc cũng chủ động xây dựng nhà máy ở nước thứ ba để né thuế từ Mỹ.

Xu thế 2: Cạnh tranh tiêu chuẩn công nghệ và "Bức màn sắt kỹ thuật số"

Thế giới sẽ bị chia đôi về mặt công nghệ. Giai đoạn 2026-2030 sẽ chứng kiến cuộc đua thiết lập tiêu chuẩn cho Trí tuệ nhân tạo (AI), mạng viễn thông thế hệ mới và công nghệ lượng tử. Mỹ và các đồng minh phương Tây sẽ đi theo một hệ sinh thái kiểm soát nghiêm ngặt, trong khi Trung Quốc xuất khẩu "giải pháp Trung Quốc" – hệ thống quản trị hạ tầng kỹ thuật số và an ninh mạng – sang các nước đang phát triển.

Khả năng xảy ra xung đột quân sự (Đài Loan và Biển Đông)

• Khả năng thấp (Xung đột tổng lực): Cả Washington và Bắc Kinh đều nhận thức rõ cái giá phải trả của một cuộc chiến tranh hạt nhân và sự sụp đổ kinh tế toàn cầu. Kế hoạch 5 năm (2026-2030) của Trung Quốc vẫn ưu tiên tự chủ công nghệ và tiêu dùng nội địa hơn là mạo hiểm một cuộc phiêu lưu quân sự toàn diện.

• Khả năng cao (Răn đe và Va chạm cục bộ): Giai đoạn này sẽ chứng kiến tần suất dày đặc các cuộc tập trận, phong tỏa xám hoặc va chạm nhỏ trên biển. Mỹ duy trì chiến lược "răn đe tích hợp" với mạng lưới đồng minh (AUKUS, Quad, Nhật - Hàn), buộc Trung Quốc phải chấp nhận trạng thái "cạnh tranh trong hòa bình" nhưng ở mức độ căng thẳng rất cao.

Tóm lại: Giai đoạn 2026-2030 không còn là một "Đại xung đột" vô định hình như thời kỳ 2017, mà là một cuộc "Chiến tranh Lạnh kiểu mới có quản trị". Hai đại cường quốc chấp nhận rằng họ không thể loại bỏ nhau, chọn cách thiết lập các luật chơi rõ ràng để vừa kiềm chế, vừa phân ranh giới tầm ảnh hưởng, và chung sống trong một thế giới đa cực đầy rẫy bất an.

Bạn có muốn phân tích sâu hơn về vị thế của các nước Đông Nam Á trong thế kẹt thương mại Mỹ - Trung hiện nay không?

Yes

Phân tích tác động của cục diện thương mại có kiểm soát (Managed Trade) giữa Mỹ và Trung Quốc năm 2026 đối với nền kinh tế và chuỗi cung ứng của các nước Đông Nam Á. 

Cục diện Thương mại có kiểm soát (Managed Trade) giữa Mỹ và Trung Quốc vào năm 2026 – một cơ chế phân tách sâu về công nghệ lõi nhưng duy trì các hạn ngạch và thỏa thuận song phương thực dụng ở các ngành phi nhạy cảm – đang đặt Đông Nam Á (ASEAN) vào một vị thế vô cùng đặc biệt.

Khu vực này vừa là "vùng đệm an toàn" hưởng lợi, vừa là "tâm bão" chịu áp lực nghẹt thở từ cả hai siêu cường. Tác động của cục diện này đối với kinh tế và chuỗi cung ứng ASEAN biểu hiện rõ qua ba khía cạnh chiến lược:

1. Dịch chuyển chuỗi cung ứng: Từ "Điểm đến lý tưởng" sang "Bộ lọc nguồn gốc"

Trong giai đoạn 2017-2018, Đông Nam Á đón nhận làn sóng dịch chuyển "China Plus One" một cách tự nhiên nhờ chi phí thấp và để né thuế. Tuy nhiên, đến năm 2026, khi Mỹ kiểm soát nghiêm ngặt nguồn gốc hàng hóa để tránh tình trạng Trung Quốc mượn đường "chuyển tải" (transshipment) né thuế, bản chất chuỗi cung ứng tại ASEAN đã thay đổi.

• Sự phân mảnh của các ngành chiến lược: Các chuỗi cung ứng giá trị cao (bán dẫn tại Malaysia và Việt Nam, xe điện tại Indonesia và Thái Lan) buộc phải thiết lập "bức tường lửa". Các nhà máy tại ASEAN muốn xuất khẩu sang Mỹ phải chứng minh không sử dụng linh kiện nhạy cảm hoặc nguyên liệu thô bị cấm từ Trung Quốc.

• Áp lực nâng cấp chuỗi giá trị: ASEAN không còn có thể chỉ đóng vai trò là nơi lắp ráp cuối cùng (assembling hub). Để tồn tại trong kỷ nguyên thương mại có kiểm soát, các nước như Việt Nam, Thái Lan, Malaysia bắt buộc phải tự chủ hóa tỷ lệ nội địa hóa nhằm đáp ứng quy tắc xuất xứ nghiêm ngặt từ phía Mỹ.

2. Kinh tế ASEAN trước thế gọng kìm: Thuế quan Mỹ và "Cơn lụt" hàng hóa Trung Quốc

Năm 2026, các nước Đông Nam Á đang đối mặt với áp lực kép (Double Squeeze) từ cả hai phía:

• Áp lực thuế quan từ Mỹ: Chính sách thuế quan của chính quyền Donald Trump trong nhiệm kỳ 2 không còn chỉ nhắm vào Trung Quốc mà áp dụng cơ chế "thuế quan tương đẳng" (reciprocal tariffs) lên cả các nước có thặng dư thương mại lớn với Mỹ tại Đông Nam Á. Các ngành như pin năng lượng mặt trời của Malaysia hay nông - thủy sản, điện tử của một số nước thành viên chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các cuộc rà soát phòng vệ thương mại.

• Sức ép từ hàng hóa giá rẻ của Trung Quốc: Do bị Mỹ siết chặt cửa khẩu bằng các thỏa thuận quản lý định ngạch, các nhà sản xuất Trung Quốc dư thừa năng suất đang đổ bộ mạnh mẽ vào thị trường ASEAN. Để bảo vệ các doanh nghiệp nội địa trước "cơn lụt" hàng giá rẻ này, nhiều quốc gia Đông Nam Á đã phải siết chặt phòng vệ, siết các ứng dụng thương mại điện tử xuyên biên giới (như Temu, Shein) và cập nhật luật chống bán phá giá.

3. Chiến lược "Đa phương linh hoạt" và giữ vững quyền tự chủ

Dù không gian điều động chiến lược bị thu hẹp, các quốc gia Đông Nam Á năm 2026 không chọn bên một cách nhị phân (Mỹ hoặc Trung Quốc). Thay vào đó, khu vực này đang tận dụng vị thế "Nền kinh tế kết nối" (Connector Economy):

• Đa dạng hóa sâu sắc: ASEAN tăng cường hội nhập nội khối và thúc đẩy mạnh mẽ các hiệp định như RCEP nhằm giữ chân dòng vốn FDI của cả hai phía. Các quỹ đầu tư lớn tại khu vực (như Temu của Singapore) thúc đẩy chiến lược linh hoạt dài hạn, xem sự cạnh tranh Mỹ - Trung là động lực thúc đẩy tái cấu trúc hạ tầng số và chuyển đổi xanh tại khu vực.

• Ngoại giao giao dịch: Thay vì đối đầu, các nhà lãnh đạo ASEAN ứng phó với chính sách thực dụng của Mỹ bằng các thỏa thuận song phương có đi có lại, cam kết mua thêm hàng hóa Mỹ (như máy bay Boeing, năng lượng) để giảm bớt thặng dư thương mại, song song với việc duy trì mối quan hệ cung ứng thượng nguồn bền chặt với Trung Quốc.

Tóm lại: Cục diện thương mại có kiểm soát năm 2026 đã chấm dứt kỷ nguyên "kiếm lợi dễ dàng" từ dòng vốn dịch chuyển của Đông Nam Á. Giai đoạn này đòi hỏi các nước ASEAN phải chuyển mình từ những quốc gia gia công thuần túy thành các mắt xích công nghệ có tính tuân thủ cao, biết dùng sự linh hoạt thực dụng để bảo vệ lợi ích quốc gia trước hai thực thể kinh tế lớn nhất hành tinh.

Bạn có muốn đi sâu vào phân tích tác động đối với một ngành cụ thể như Bán dẫn (Semiconductor) hay Xe điện (EV) tại Đông Nam Á không?

Yes

Video dưới đây phân tích sâu hơn về việc cuộc chiến thuế quan khốc liệt giữa hai siêu cường đang trực tiếp định hình lại số phận của các nhà sản xuất tại Đông Nam Á, cũng như thế kẹt của khu vực khi bị kẹp giữa Mỹ và Trung Quốc: Tác động của chiến tranh thuế quan Mỹ - Trung đối với các nhà sản xuất Đông Nam Á