NHỮNG NGƯỜI KHỔNG LỒ VỀ CÔNG NGHỆ ĐÃ NẮM LẤY SỰ KIỂM SOÁT?

Cuộc sống của chúng ta ngày nay được uốn nắn bởi một nhúm tác nhân có mặt ở khắp mọi nơi. Google thiết lập việc tiếp cận của chúng ta với tri thức, Amazon chi phối việc mua sắm của chúng ta, và Meta điều hành các mối tương tác xã hội của chúng ta. Đằng sau những người khổng lồ này có cùng một logic kinh tế thống trị: đó là “winner takes all” (người thắng lấy hết).

Joëlle Toledano, giáo sư danh dự và thành viên của Hội đồng Quốc gia về kỹ thuật số (NNum), đã giải mã xu thế này trong tác phẩm của bà GAFA. reprenons le pouvoir! (GAFA. chúng ta hãy giành lại quyền lực!) năm 2020. Về phần mình, Charles Thibout, tiến sĩ chính trị học và là nhà nghiên cứu thuộc Institut de relations internationales et stratégiques (IRIS - Viện Quan hệ quốc tế và chiến lược -) đã tìm hiểu trường hợp đặc biệt của Google tại Pháp, luận án tiến sĩ của ông dành cho chủ đề này đã được bảo vệ vào tháng 10/2024.

Những người khổng lồ về công nghệ đã thống trị cuộc sống của chúng ta như thế nào cho đến ngày nay?

Joëlle Toledano. Những tác nhân này đã bắt đầu bằng cách đặt sự thống trị của họ lên các dịch vụ vốn đã có công chúng tham gia, như Google với công cụ tìm kiếm hay mạng xã hội Facebook. Giảm các chi phí cố định, sự tăng trưởng trong các dịch vụ kỹ thuật số này, mà các nhà kinh tế học gọi là các “nền tảng”, có thể triển khai với những chi phí tương ứng thấp và với hiệu ứng của các mạng mạnh, làm cho dịch vụ ngày càng trở nên hấp dẫn. Mỗi người sử dụng mới đều làm cho dịch vụ trở nên hấp dẫn hơn, mục tiêu quảng cáo lý thú hơn và sự cạnh tranh khó khăn hơn. Các doanh số và lợi nhuận gia tăng với các dữ liệu cung ứng cho các thuật toán. Kết quả là: dần dần thiết lập một độc quyền hầu như thiết yếu, chỉ dành rất ít chỗ cho các giải pháp thay thế có thể đứng vững được. Tất nhiên, TikTok đã chiếm được một chỗ đứng, OpenAI và những đối thủ cạnh tranh tìm cách chiếm vị trí của Google, nhưng cho đến nay, Meta và Google vẫn còn thống trị rộng khắp, không những là về mặt sử dụng mà còn là thâu tóm các thị trường quảng cáo đóng vai trò “con bò sữa” để chuẩn bị cho tương lai.

Chúng ta đã trở nên lệ thuộc vào những người khổng lồ về công nghệ như thế nào?

Những công cụ của họ đã trở nên tối cần thiết, đến mức chúng xác định lại các cách làm của chúng ta về truyền thông, thông tin và cả tiêu dùng nữa. Tuy nhiên, những doanh nghiệp này không sinh ra từ một nhu cầu được những người sử dụng nêu ra một cách tiên quyết, mà chính là từ chủ ý muốn tạo ra một nhu cầu mới. Ngày nay, tách ra khỏi các mạng xã hội có thể kéo theo những hậu quả đối với cá nhân cũng như nghề nghiệp. Đó là còn chưa nói đến việc hoàn toàn tách khỏi một công cụ ích lợi như công cụ tìm kiếm của Google. Tuy vậy, cần chú ý để không có cái nhìn hoàn toàn tiêu cực về các tác nhân này [N.D.L.R. -chú thích của ban biên tập-: ảnh hưởng về kinh tế và chính trị nhờ quyền lực thị trường của các tác nhân này]. Bởi vì lợi nhuận của họ cũng rất quan trọng, nhu cầu được áp đặt cũng chính đáng. 

Tuy nhiên, không chỉ tạo ra một nhu cầu làm đảo lộn cuộc sống của những người sử dụng để bảo đảm một nguồn thu nhập kinh tế quan trọng. Mỗi tác nhân này tìm cách tạo ra một thế giới ở đó bạn sẽ không muốn, hay không hề quan tâm, đi ra ngoài. Đó là một nền kinh tế vận hành chung quanh sự chú ý của người sử dụng và của thời gian trí não mà họ có, để họ say mê với các quảng cáo.

Bên cạnh đó, sự tối cần thiết của một dịch vụ thương mại như Amazon cũng để lại rất ít lựa chọn cho những thương nhân mong muốn được hưởng lợi từ dịch vụ đó. Nền tảng, trong các điều kiện sử dụng của nó, đã thiết lập một số quy tắc cần được tôn trọng. Vậy là người khổng lồ của thương mại điện tử dành cho mình cái quyền, thông qua các thuật toán, quyết định những thương nhân khác sẽ tiếp cận dịch vụ của họ như thế nào. Những lợi thế về kinh tế do sự hiện diện của một hoạt động thương mại trên trang web này mang lại to lớn đến nỗi việc tuân thủ các quy tắc, mua các dịch vụ logistics của Amazon hay của quảng cáo, có thể trở thành những điều bắt buộc đối với một số người. 

Do đó, doanh nghiệp [Amazon -ND-] trở thành người chủ hoàn toàn của thị trường thương mại, kể cả của một phần của nền kinh tế địa phương của các nước nơi doanh nghiệp được thành lập. Và khi nói về Amazon, sức mạnh của nó cũng là sức mạnh của dịch vụ Amazon Web Services Cloud (AWS). Ngày nay có một số khá quan trọng các doanh nghiệp lệ thuộc vào dịch vụ này. Cũng như số tác nhân kinh tế, vốn tồn tại ở mỗi nước, lệ thuộc vào các mạng lưới cho hoạt động truyền thông tiếp thị của họ. 

Một doanh nghiệp như Google đã thành công trong việc dần dần được thiết lập ở Pháp như thế nào?

Charles Thibout. Các mối quan hệ giữa các quốc gia và các tập đoàn đa quốc gia đã tồn tại từ lâu, cho dù có khi dao động. Thực sự đã không hề có chia tách giữa khu vực công và khu vực tư. Quyền lực không bao giờ hoàn toàn nằm trong tay một tổ chức/cơ quan hay một tác nhân cụ thể. Quyền lực sẽ mãi mãi là kết quả của những cuộc thương thuyết giữa các tác nhân khác nhau. Và, tuỳ theo bối cảnh lịch sử, đó là một số loại doanh nghiệp, theo lợi thế của riêng họ, sẽ có ưu thế hơn các doanh nghiệp khác trong các cuộc thương thuyết này. Ngày nay, vào thời đại kỹ thuật số, tất nhiên những người khổng lồ về Web có ưu thế hơn.

Tuy nhiên, việc thiết lập Google tại Pháp cũng gặp nhiều trắc trở. Ngay từ năm 2003, một năm sau khi thiết lập chi nhánh ở Paris, Google đã bị tấn công bởi các lĩnh vực kinh tế khác nhau của Pháp. Nói đúng ra, Google đến Pháp đã gây ra những xáo trộn cho khá nhiều người, và chính quyền nhanh chóng can thiệp. Đáng chú ý là năm 2005, Jacques Chirac dự định khởi xướng những dự án châu Âu nhằm mục đích cạnh tranh với nước Mỹ khổng lồ. Dự án này sẽ không thành, nhưng lúc đầu đã chứng tỏ ý chí muốn giữ gìn chủ quyền quốc gia của nước Pháp. Sự nghi ngờ của Pháp đối với Google cuối cùng phai nhạt dần từ năm 2010, hình ảnh của Google chuyển hướng đến một tiềm năng hợp tác của các chính sách công. Chính vào lúc đó, về mặt chính trị Google sẽ được xem như một phương tiện biểu thị năng lực can thiệp hoặc tác động lên thế giới, khi mà tất cả các chỉ báo về sự bất lực chính trị còn đó. Ví dụ, ta thấy điều đó, với sự hỗ trợ của các công nghệ của Google thông qua thuế. Nhận biết về tính đa quốc gia đang thay đổi, các chính trị gia Pháp từ nay tìm cách thu hút những người khổng lồ này đến Pháp và chuyển đổi tư bản của họ thành nguồn lực chính trị. 

Từ đó, Google đã khẳng định vị trí của mình với tư cách là một tác nhân kinh tế Pháp không?

Trong kế hoạch năm năm của Hollande, ta đã có thể thấy một một lỗ hổng nhỏ. Mặt khác, sẽ có một cuộc khám xét của thuế vụ tại các cơ sở của tập đoàn đa quốc gia này ở Paris vào năm 2016. Sự kiện này, được biện bạch là một thủ tục củng cố thuế vụ, bị các nhân viên cho là một sự tấn công thực sự, với những tác động đặc biệt gây thiệt hại cho hình ảnh của doanh nghiệp của họ. Google là doanh nghiệp đầu tiên tại Pháp phải chịu một thủ tục như thế với quy mô lớn như thế. Phản ứng của Google sẽ là làm tất cả để xuất hiện trở lại như một doanh nghiệp bình thường và có trách nhiệm. Và, với lý do đó, doanh nghiệp có thể được hưởng những ưu đãi như các doanh nghiệp lớn của Pháp. 

“Khoảng 70% số tiến sĩ chuyên ngành trí tuệ nhân tạo làm việc trong khu vực tư, và chỉ 20% trong lĩnh vực học thuật”

Thế nên Google nảy ra một ý muốn trở thành doanh nghiệp của Pháp, thông qua một tiến trình gọi là “địa phương hoá”. Tiến trình này diễn ra qua hai việc. Trước tiên, phải tuyển dụng nhân viên người Pháp, nhưng cũng là những nhân viên có vị trí cao trong lĩnh vực hành chính - chính trị, chẳng hạn như các cựu công chức cao cấp. Tiếp đến, phải thiết lập một hệ thống liên minh với các tác nhân kinh tế khác của Pháp. Những liên minh này sẽ trở thành một yếu tố quan trọng của chiến lược địa phương hoá Google trong những năm 2010, khi việc tuyển các công chức cao cấp sẽ để lộ ra tất cả những hạn chế trong việc thắt chặt các mối quan hệ với quyền lực chính trị. Do đó, năm 2013 Google đã lấy được một ghế trong hội đồng quản trị của MEDEF, bộ phận Paris: một sự cắm rễ sâu trong lĩnh vực đại diện giới chủ vốn biểu thị một tầm quan trọng ngày càng lớn trong doanh nghiệp, và nói chung là trong các công nghệ kỹ thuật số, trong mô hình kinh tế của các doanh nghiệp Pháp.

Như vậy, Google đã khẳng định vị trí của mình là một tác nhân kinh tế Pháp và với các dịch vụ được đề xuất sẽ giúp cho sự phát triển của các doanh nghiệp khác của Pháp. Hơn nữa, khi trở thành một “doanh nghiệp của Pháp”, Google đã trở thành một tác nhân rất quan trọng của lĩnh vực kinh tế quốc gia.

Đâu là mối liên hệ của những người khổng lồ về công nghệ với quyền lực về thể chế?

JT. Tầm quan trọng tối cần thiết này, cung cấp một quyền lực kinh tế như thế cho những người khổng lồ này, thậm chí còn vươn đến cả truyền thông chính trị. Đạo luật của Úc được bàn cãi năm 2021 là một ví dụ hay. Úc muốn Google và Meta trả lương cao hơn cho báo chí của Úc. Điều này đã tạo ra một cuộc đối đầu gay gắt giữa một bên là hai người khổng lồ về Web và một bên là chính phủ của bên kia (Úc). Mặc dù cuộc đối đầu này đã không làm cho dự luật này nhượng bộ, dự luật đã có hiệu lực vào năm tiếp theo, cuộc xung đột này đã bộc lộ một vài yếu tố.

Để làm rõ sự phản đối của mình đối với các điều kiện lúc đầu của dự luật, Facebook thậm chí đã chặn người Úc tiếp cận các tin thời sự trên nền tảng của mình, và cả các trang web của chính phủ cung cấp những thông tin mà người Úc quan tâm (viện trợ, v.v.). Thực ra, một số cấp chính quyền đã lệ thuộc vào mạng lưới này. Kết quả là các bộ không còn kênh truyền thông. Cuối cùng, tất nhiên là Úc đã hình thành một đạo luật, nhưng đổi lại phải có những điều chỉnh để Meta và Google có thể chấp nhận được.

Phải chăng những doanh nghiệp này cũng có một vai trò quan trọng trong lĩnh vực nghiên cứu và phát triển trong ngành kỹ thuật số?

Một quyền lực khác, không kém phần quan trọng, chính là quyền lực trong nghiên cứu. Tổng ngân sách dành cho nghiên cứu và phát triển của Pháp, kể cả công và tư, là 60 tỷ euro. Ngân sách của GAFAM là 200 tỷ đô la, hầu như chỉ dành cho kỹ thuật số. Ngày nay, một phần rất lớn các chi phí cho nghiên cứu về trí tuệ nhân tạo là từ các tác nhân này, và với một ngân sách như thế, họ cũng có thể có quyền thiết lập những định hướng cho các nghiên cứu trong tương lai. Quyền lực này còn bao hàm điều khác nữa trong giới nghiên cứu. Phúc trình mới đây của Stanford đã nêu ra rằng gần 70% các tiến sĩ chuyên ngành trí tuệ nhân tạo làm việc trong khu vực tư nhân, và chỉ 20% trong lĩnh vực học thuật. Mười năm trước là 40% trong khu vực tư và 40% trong các trường đại học.

Như vậy, hiện tượng lệ thuộc có nguy cơ tái diễn đối với các hoạt động đổi mới sáng tạo trong tương lai, chẳng hạn như trí tuệ nhân tạo tạo sinh. Tất cả đều dựa trên một ý chí muốn có sự lâu dài cho quyền lực kinh tế của họ, tiếp tục tăng trưởng và thoát khỏi sự cạnh tranh, phần còn lại chỉ là thiệt hại bên lề. Và đây không phải là một vấn đề quốc tịch. Hầu như chắc là nếu một doanh nghiệp Pháp nắm giữ một quyền lực tương tự, với một quy định không thay đổi, thì các mục tiêu của doanh nghiệp này sẽ không khác. Điều cần đặt lại vấn đề là mô hình kinh tế của các nền tảng trực tuyến này. Trong quyển sách của tôi, tôi đề nghị một mô hình điều tiết can thiệp vào quyền lực thị trường của các tác nhân thống trị về kỹ thuật số đồng thời xử lý những vấn đề về nội dung, bất kể đó là thương mại trực tuyến hay các mạng xã hội. Đó là một điều kiện tối cần thiết, chủ yếu để lấy lại quyền lực. Nhưng tất nhiên đó chỉ là một điều kiện cần thiết để phát triển các hệ thống của chính chúng ta. Chỉ có một điều là việc này sẽ không thể diễn ra ngay được.

Để kết luận, và là một bổ sung cho những lời của các nhà nghiên cứu, hãy đề cập đến trí tuệ nhân tạo tạo sinh, có thể được xem như thách thức to lớn sắp tới: liệu chúng ta có năng lực, như mô hình DeepSeek của Trung Quốc, cung cấp mô hình của chính chúng ta hay lịch sử sẽ chỉ là lặp lại?

Các tác giả: Joëlle Toledano và Charles Thibout

Theo Phân Tích Kinh Tế 123