Tác giả: Phạm Quý Thọ
Trong bối cảnh địa chính trị đầu thập niên 2020 đang vận động theo hướng ngày càng “phi tuyến tính” — với chiến tranh cục bộ kéo dài, cạnh tranh cường quốc leo thang, phân mảnh chuỗi cung ứng và sự suy giảm niềm tin vào các thiết chế toàn cầu — trật tự quốc tế dường như bước vào một trạng thái khó định danh: không còn là thế giới đơn cực hậu Chiến tranh Lạnh, cũng chưa hình thành một cấu trúc đa cực ổn định. Thay vào đó, nó mang dáng dấp của một hệ thống “bế tắc động”, nơi xung đột, hợp tác và kiềm chế cùng tồn tại trong trạng thái căng thẳng kéo dài.
Bài viết này tiếp cận cục diện đó từ khung phân tích của góc nhìn thực dụng quyền lực và chu kỳ cường quốc, theo đó hành vi của các siêu cường không được hiểu như phản ứng ngẫu nhiên trước biến cố, mà như sự biểu hiện của những quy luật sâu hơn về dịch chuyển tương quan quyền lực trong hệ thống quốc tế. Trong logic này, sự “điên loạn” bề mặt của địa chính trị hiện nay thực chất phản ánh một giai đoạn chuyển tiếp điển hình: khi trật tự cũ mất khả năng điều phối, còn trật tự mới chưa đạt tới điểm cân bằng thể chế.
Trọng tâm phân tích được đặt vào sự tái cấu trúc hành vi chiến lược của Mỹ dưới Trump 2.0, sự phân tầng của phương Tây, cạnh tranh hệ thống Mỹ–Trung, vai trò gây nhiễu của Nga, và xu hướng phân mảnh có tổ chức của toàn bộ hệ thống quốc tế. Qua đó, bài viết lập luận rằng thế giới hiện nay không phải đang “mất trật tự”, mà đang tái định nghĩa trật tự theo logic thực dụng hơn, ngắn hạn hơn và gắn chặt hơn với chu kỳ lên xuống của các cường quốc.
1. Từ trật tự hậu Chiến tranh Lạnh đến trạng thái “đa khủng hoảng”
Nếu nhìn lại trật tự quốc tế hình thành sau Chiến tranh Lạnh, có thể thấy đó là một khoảnh khắc hiếm hoi trong lịch sử hiện đại khi quyền lực Mỹ đạt trạng thái gần như “không đối trọng”, còn các thiết chế phương Tây vận hành như một hệ thống mở rộng của trật tự tự do. Trong một thời gian dài, người ta tin rằng toàn cầu hóa kinh tế, thể chế quốc tế và sự lan tỏa của dân chủ tự do sẽ tạo ra một quỹ đạo phát triển tuyến tính và tương đối ổn định.
Nhưng đến giữa thập niên 2020, quỹ đạo đó đã không còn giữ được tính liên tục. Điều nổi bật không phải là một cuộc khủng hoảng đơn lẻ, mà là sự chồng lấn của nhiều khủng hoảng: cạnh tranh Mỹ–Trung, chiến tranh Nga–Ukraine, bất ổn Trung Đông, đứt gãy chuỗi cung ứng và phân cực chính trị nội bộ các cường quốc. Hệ thống quốc tế vì vậy không sụp đổ, mà chuyển sang một trạng thái khó gọi tên hơn — một “đa khủng hoảng kéo dài”.
Trong khung phân tích của logic chu kỳ cường quốc, đây không phải sự bất thường, mà là dấu hiệu của một giai đoạn chuyển tiếp điển hình: khi trật tự cũ mất khả năng điều tiết, nhưng trật tự mới chưa đủ lực hình thành. Quan hệ giữa các quốc gia lớn vì thế không còn được định hình bởi niềm tin vào luật lệ, mà bởi sự tính toán ngắn hạn trong một môi trường bất định kéo dài.
2. Trump 2.0 và sự tái định nghĩa quyền lực Mỹ: từ kiến trúc trật tự sang thương lượng chiến lược
Trong bối cảnh đó, Trump 2.0 có thể được hiểu như sự quay trở lại của một dạng tư duy chiến lược rất “căn nguyên” của nước Mỹ: coi quyền lực không phải là trách nhiệm duy trì trật tự toàn cầu, mà là công cụ tối đa hóa lợi ích quốc gia trong từng tương tác cụ thể.
Điểm đáng chú ý không nằm ở các khẩu hiệu chính trị, mà ở sự thay đổi logic vận hành: đồng minh không còn được nhìn như một cấu phần mặc định của hệ thống, mà trở thành đối tượng của đàm phán liên tục. NATO, châu Âu hay các đối tác châu Á không bị phủ nhận, nhưng bị đặt lại trong một khung chi phí–lợi ích rõ ràng hơn, nơi “bảo hộ an ninh” không còn là cam kết vô điều kiện.
Song song với đó, Mỹ đẩy mạnh xu hướng song phương hóa quan hệ quốc tế, thay vì dựa vào các cấu trúc đa phương vốn phức tạp và chậm thích ứng. Điều này khiến chính sách đối ngoại Mỹ mang dáng dấp của một “hệ thống thương lượng quyền lực liên tục”, trong đó từng vấn đề — từ thương mại, công nghệ đến an ninh — được tách ra và xử lý riêng rẽ.
Ẩn sâu trong sự điều chỉnh này là một thực tế cấu trúc: Mỹ không rút lui khỏi thế giới, nhưng đang chuyển từ vai trò “kiến trúc sư trật tự” sang “người tối ưu hóa vị thế trong cạnh tranh”. Đây chính là biểu hiện điển hình của một siêu cường trong giai đoạn chịu áp lực tương đối suy giảm nhưng vẫn duy trì ưu thế tuyệt đối cục bộ.
3. Phương Tây dưới áp lực phân tầng: từ đồng minh giá trị sang liên minh chức năng
Nếu trong thế kỷ XX, phương Tây được hiểu như một khối tương đối thống nhất về giá trị và chiến lược, thì hiện nay cấu trúc đó đang dần phân tầng thành nhiều cấp độ khác nhau về quyền lực và lợi ích.
Mỹ vẫn giữ vai trò trung tâm về quân sự và công nghệ; châu Âu trở thành không gian của chuẩn mực và thể chế; trong khi Nhật Bản, Hàn Quốc và Australia đóng vai trò như các mắt xích an ninh–công nghệ trong hệ thống mở rộng của Mỹ tại châu Á–Thái Bình Dương. Sự thống nhất trước đây vì vậy đang được thay thế bằng một mạng lưới quan hệ chức năng linh hoạt hơn.
Trong bối cảnh Trump 2.0, các mâu thuẫn nội tại của phương Tây trở nên rõ rệt hơn. Châu Âu vừa muốn duy trì ô an ninh Mỹ, vừa thúc đẩy “tự chủ chiến lược”; vừa phụ thuộc vào công nghệ Mỹ, vừa tìm cách xây dựng chủ quyền số riêng. Đồng thời, cách tiếp cận với Trung Quốc cũng phân hóa: Mỹ đi theo hướng cạnh tranh chiến lược, trong khi châu Âu thiên về giảm rủi ro thay vì tách rời hoàn toàn.
Kết quả là phương Tây không tan rã, nhưng cũng không còn vận hành như một khối đồng nhất. Nó đang chuyển thành một cấu trúc “liên minh theo vấn đề”, nơi mức độ gắn kết phụ thuộc vào từng lĩnh vực cụ thể hơn là một nền tảng giá trị chung tuyệt đối.
4. Mỹ–Trung: cạnh tranh hệ thống trong trạng thái phụ thuộc có kiểm soát
Quan hệ Mỹ–Trung hiện nay không thể hiểu đơn giản như một cuộc đối đầu kiểu Chiến tranh Lạnh, bởi mức độ đan xen giữa hai nền kinh tế và hai hệ thống công nghệ đã đạt đến ngưỡng mà việc tách rời hoàn toàn là không khả thi về mặt thực tiễn.
Thay vào đó, điều đang hình thành là một trạng thái cạnh tranh đặc biệt: vừa đối đầu, vừa phụ thuộc, vừa kiềm chế lẫn nhau. Trong đó, các lĩnh vực chiến lược như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, năng lượng xanh và dữ liệu trở thành ranh giới phân tách rõ rệt nhất.
Sự “tách rời có chọn lọc” này không dẫn đến hai thế giới hoàn toàn biệt lập, mà tạo ra hai hệ sinh thái song song đang cạnh tranh để mở rộng ảnh hưởng toàn cầu. Mỹ tìm cách củng cố mạng lưới công nghệ và an ninh với phương Tây và các đồng minh, trong khi Trung Quốc đẩy mạnh kết nối với Nam toàn cầu và xây dựng khả năng tự chủ công nghệ nội địa.
Điểm quan trọng trong logic chu kỳ cường quốc là: đây không phải trạng thái tĩnh, mà là một cân bằng động không ổn định. Mỹ vẫn giữ ưu thế cấu trúc, nhưng Trung Quốc thể hiện khả năng thích ứng mạnh mẽ trong môi trường bị giới hạn chiến lược, khiến cạnh tranh không đi theo hướng “người thắng tuyệt đối”, mà kéo dài trong trạng thái giằng co hệ thống.
5. Nga trong trật tự mới: từ cường quốc đối trọng sang nhân tố gây nhiễu chiến lược
Nga ngày nay không còn đóng vai trò của một siêu cường toàn cầu như thời Liên Xô, nhưng cũng không thể bị giản lược thành một cường quốc khu vực đơn thuần. Vị trí của Nga trong cấu trúc hiện tại mang tính đặc biệt: một tác nhân có khả năng làm thay đổi cục diện xung đột nhưng không đủ năng lực để thiết lập trật tự thay thế.
Quan hệ Nga–Mỹ vì thế không vận hành theo logic đối đầu toàn diện hay hợp tác chiến lược, mà nghiêng về quản trị xung đột trong trạng thái dài hạn. Điều này bao gồm việc kiểm soát rủi ro leo thang quân sự, đặc biệt trong lĩnh vực hạt nhân, đồng thời duy trì một mức độ ổn định tối thiểu để tránh đổ vỡ hệ thống.
Trong khi đó, Nga ngày càng xích lại gần Trung Quốc, nhưng mối quan hệ này mang tính bất đối xứng và chiến thuật nhiều hơn là một liên minh chiến lược bền vững. Nga không hoàn toàn hòa tan vào trục Trung Quốc, nhưng cũng không còn khả năng duy trì thế cân bằng độc lập như trước.
Do đó, vai trò thực sự của Nga trong hệ thống hiện nay là một “cực bất ổn có kiểm soát” — một yếu tố làm tăng độ phức tạp của trật tự, hơn là định hình trật tự đó.
6. Từ toàn cầu hóa sang phân mảnh có tổ chức: logic vận hành mới của quyền lực
Khi tổng hợp các xu hướng trên, có thể thấy toàn bộ hệ thống quốc tế đang chuyển từ mô hình toàn cầu hóa tích hợp sang một dạng cấu trúc phân mảnh nhưng không hỗn loạn hoàn toàn. Sự phân mảnh này có tính tổ chức, vì nó được dẫn dắt bởi các cường quốc thông qua việc xây dựng các hệ sinh thái riêng về công nghệ, tài chính và an ninh.
Trong bối cảnh đó, ba xu hướng trở nên rõ ràng. Thứ nhất, luật lệ quốc tế không biến mất, nhưng bị tái chính trị hóa mạnh mẽ và phụ thuộc nhiều hơn vào tương quan quyền lực. Thứ hai, cạnh tranh giữa các khối không diễn ra theo mô hình toàn diện, mà theo từng lĩnh vực chiến lược cụ thể. Thứ ba, các quốc gia lớn ngày càng ưu tiên lợi ích ngắn hạn và khả năng kiểm soát rủi ro hơn là duy trì một trật tự ổn định dài hạn.
Trump 2.0, nếu nhìn sâu hơn, không phải là nguyên nhân tạo ra xu hướng này, mà là biểu hiện chính trị rõ nét của nó trong hệ thống Mỹ. Nó phản ánh sự dịch chuyển từ tư duy kiến tạo trật tự sang tư duy tối ưu hóa quyền lực trong điều kiện bất định kéo dài.
7. Kết luận: một trật tự chưa hoàn thành và trạng thái cân bằng bất định
Điểm cốt lõi của trật tự quốc tế hiện nay nằm ở chỗ: nó chưa ổn định đủ để được gọi là một hệ thống mới, nhưng cũng không còn đủ cấu trúc để quay trở lại trật tự cũ. Thế giới vì thế vận hành trong một khoảng trung gian kéo dài, nơi các cường quốc vừa định hình vừa bị giới hạn bởi chính sự cạnh tranh lẫn nhau.
Mỹ vẫn là trung tâm quyền lực cấu trúc, nhưng không còn khả năng áp đặt tuyệt đối; Trung Quốc là đối trọng đang lên nhưng chưa thể thay thế; Nga là nhân tố gây nhiễu có giới hạn; và phương Tây là một liên minh phân tầng thay vì đồng nhất.
Trong logic chu kỳ cường quốc, đây là giai đoạn mà trật tự quốc tế không được quyết định bởi một thiết kế duy nhất, mà bởi sự tương tác liên tục giữa các hệ sinh thái quyền lực cạnh tranh. Và trong trạng thái đó, chính trị thế giới trở về hình thức nguyên bản nhất của nó: một quá trình quản trị bất định, nơi quyền lực không chỉ được sở hữu, mà còn phải được liên tục tái thương lượng.
