Tầm nhìn chiến lược của Vũ Khoan

1- Liên quan tới thế giới tự nhiên, trong những năm gần đây, loài người phải gồng mình ứng phó với hai thảm họa mang tầm thế kỷ xảy ra cùng một lúc, đó là: các đợt dịch bệnh và thiên tai diễn ra với tần suất cao, phạm vi rộng, gây tác hại lớn, điển hình là đại dịch COVID-19, cũng như nhiều loại thiên tai mà đến hàng chục năm, thậm chí hàng trăm năm mới xuất hiện, cướp đi sinh mạng của hàng triệu người, gây ra những tổn thất hết sức to lớn. Một trong những nguyên nhân dẫn đến thực trạng này là do con người đã ra sức “cải tạo”, “khai thác” thiên nhiên vì lợi ích phát triển và tiêu dùng đi đôi với tình trạng quần cư trong các đại đô thị ngột ngạt với dân số hàng chục triệu người. Tuy nhiên, dường như con người đã dần nhận ra và đang tìm cách cùng nhau ứng phó. Nhiều ngành kinh tế mới, như năng lượng tái tạo, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn,... lần lượt ra đời và sẽ đóng vai trò ngày càng quan trọng trong những thập niên tới. 

Liên quan tới lĩnh vực sản xuất vật chất và những tiến bộ khoa học - công nghệ, chúng ta chứng kiến không ít diễn biến mới. Quá trình “chuyển đổi số” lan tỏa nhanh chóng hầu khắp trên thế giới tạo nên nền “kinh tế số” vừa được ứng dụng rộng rãi trong nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ cũng như nhiều lĩnh vực khác, vừa trở thành một ngành kinh tế chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong tổng sản phẩm nội địa (GDP) của mỗi quốc gia và toàn thế giới. Cùng với sự thay đổi to lớn này, cơ cấu lao động cũng chuyển dịch theo. Trong bối cảnh vấn nạn già hóa dân số gia tăng không chỉ ở các nước phát triển, mà còn ở cả nhiều nền kinh tế mới nổi, công nghệ người máy (rô-bốt), trí tuệ nhân tạo (AI),... đang dần thay thế không những đối với lao động cơ bắp, mà còn cả trí tuệ con người. 

Về năng lượng, dưới sức ép của tình trạng ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu, các nguyên liệu hóa thạch đang được thay thế bằng các dạng năng lượng tái tạo, như điện gió, điện mặt trời, địa nhiệt... Cũng theo xu hướng này, ngành sản xuất ô-tô điện và phương tiện tự hành lan rộng nhanh chóng đi đôi với những nỗ lực thử nghiệm đối với cả lĩnh vực sản xuất máy bay, tàu thủy. Không ít dự báo cho rằng, các dạng phương tiện hoàn toàn mới này sẽ trở thành phổ biến trong tương lai không xa. 

Các phương tiện thông tin, liên lạc, như điện báo, điện tín, thư tay, điện thoại bàn,... cũng dần lỗi thời, thay vào đó là hệ thống internet, điện thoại thông minh tràn ngập thế giới. 

Các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt và sự xuất hiện rầm rộ của tiền điện tử (e-money) cũng như các dịch vụ tài chính hoàn toàn mới, như ví điện tử, công nghệ tài chính (FinTech), tài chính phi tập trung (DeFi), tiền kỹ thuật số,... cũng ngày càng lan rộng thay thế cho các phương thức thanh toán truyền thống từng tồn tại hàng nghìn năm nay. 

Trong lĩnh vực kinh doanh, buôn bán, thương mại điện tử lan truyền rộng rãi không chỉ trong phạm vi mỗi nước, mà còn cả trên phạm vi toàn cầu, tạo ra các chuỗi sản xuất và phân phối rộng khắp. 

2- Cùng với sự biến đổi lớn lao về sản xuất vật chất, thế giới đang chứng kiến nhiều biến động rất sâu sắc về mặt xã hội. Nhờ những tiến bộ của khoa học - công nghệ, nhất là công nghệ số, nhiều hoạt động của con người, như làm việc, giao dịch, quản lý xã hội, quan hệ quốc tế, hội họp, học tập, chữa bệnh, hưởng thụ văn hóa,... chuyển dần sang hình thức trực tuyến (online) không chỉ trong phạm vi quốc gia, mà cả trên phạm vi toàn cầu. Phương cách tiến hành chiến tranh cũng có những thay đổi mới lạ chưa từng thấy. Việc Mỹ tiêu diệt các thủ lĩnh của tổ chức khủng bố quốc tế An Kê-đa từ khoảng cách rất xa, như Ô-sa-ma Bin La-đen (năm 2011) và A-man An Da-goa-hin (Agman Al-Zawahin, tháng 7-2022), được xem là một trong những ví dụ điển hình. 

Bên cạnh thế giới thực, “thế giới ảo” lan rộng nhanh chóng. Trong thời gian tới, khi các công nghệ vũ trụ ảo (metaverse), không gian thông minh (smart space)... phát triển, nhiều khả năng không gian ảo sẽ càng mở rộng hơn nữa. 

Những biến đổi sâu sắc trong thế giới tự nhiên cũng như trong sản xuất vật chất và sự cạnh tranh chiến lược toàn diện giữa các nước lớn khiến thế giới càng trở nên mong manh hơn. Bên cạnh các mối đe dọa an ninh vốn có đang nổi lên nhiều thách thức mới, như an ninh mạng, an ninh kinh tế - thương mại, tài chính - tiền tệ, năng lượng, lương thực..., có thể nói, ranh giới giữa các mối đe dọa truyền thống và phi truyền thống đang dần bị xóa mờ. 

Một nghịch lý của thế giới đương đại là kinh tế càng phát triển thì sự phân hóa giàu - nghèo, kể cả sự “phân hóa 

Thực chất quy luật cạnh tranh giữa các nước lớn là việc các cường quốc không ngừng nuôi tham vọng gia tăng sức mạnh và tầm ảnh hưởng của mình. Để đạt mục tiêu đó, các nước lớn thường phung phí nguồn lực nên dần bị kiệt quệ và rơi vào khủng hoảng; trong khi đó, các cường quốc mới nổi ra sức tranh thủ tối đa cơ hội để tìm cách soán ngôi. Hiện tượng này có thể thấy rõ qua sự thịnh - suy của A-lếch-xan (Alexandros) đại đế, các đế quốc La Mã, Nguyên Mông, Mughal (ở tiểu lục địa Ấn Độ), Trung Hoa, Hà Lan, Anh, Ốt-tô-man, Áo - Hung, Đức - I-ta-li-a - Nhật Bản... 

Riêng cục diện cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến nay đã trải qua bốn thời kỳ. Ở đây, cần xem xét đặc điểm của mỗi thời kỳ theo ba chiều: 1- Các nước tham gia và sức mạnh, tính toán và hành vi của họ; 2- Nội hàm và mức độ cạnh tranh; 3- Phương cách, khu vực cạnh tranh. 

Thời kỳ đầu tiên (từ năm 1946 - 1991) được gọi là “Chiến tranh lạnh”. Về đối tượng, nổi lên sự cạnh tranh giữa Mỹ và phương Tây chống Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa khác với các chiến lược “ngăn chặn chủ nghĩa cộng sản” của Tổng thống Mỹ Ha-ry X. Tru-man, “trả đũa ồ ạt” của Tổng thống Mỹ D. Ai-xen-hao, “phản ứng linh hoạt” của Tổng thống Mỹ Giôn Ph. Ken-nơ-đi. Trong thời kỳ này, mỗi bên đều hình thành các tổ chức chính trị, quân sự và kinh tế - tài chính riêng, ra sức kiềm chế đối phương và gia tăng ảnh hưởng trên thế giới, nhất là trong thế giới thứ ba. 

Cuộc cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn lúc này chủ yếu về chính trị - an ninh, nhất là sức mạnh quân sự, vũ khí hạt nhân - tên lửa, thậm chí nhiều khi đẩy thế giới vào trạng thái “bên miệng hố chiến tranh”, như cuộc khủng hoảng ở Béc-lin (năm 1948), khủng hoảng tên lửa tại Cu-ba (năm 1961), các cuộc chiến tranh Triều Tiên, Đông Dương... Tuy nhiên, cả hai bên đều tránh rơi vào xung đột quân sự trực tiếp, thậm chí có thời điểm, có nơi còn hòa hoãn với nhau. 

Trong khi đó, ở mỗi phe đều xuất hiện một số quốc gia lựa chọn con đường riêng. Về phía các nước theo con đường xã hội chủ nghĩa, Trung Quốc thường xuyên điều chỉnh chiến lược, khoảng 10 năm/lần(3). Ngoài Trung Quốc còn có Nam Tư chủ trương chọn đường lối khác biệt với Liên Xô. Về phía phương Tây, nước Pháp dưới thời kỳ Tổng thống Pháp Sác Đờ Gôn đã rút khỏi cơ chế quân sự của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), cổ động cho chính sách trung lập ở Đông Dương, cải thiện quan hệ với cả Liên Xô và Trung Quốc. 

Trong thời kỳ này, cạnh tranh diễn ra gay gắt ở khu vực châu Âu và trong thế giới thứ ba; riêng Pháp và Mỹ sa vào chiến tranh Việt Nam, còn Liên Xô tích cực ủng hộ các nước dân tộc độc lập, hỗ trợ một số nước tuyên bố theo con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, như Ăng-gô-la, Mô-dăm-bích, Nam Y-ê-men, Ê-ti-ô-pi-a, Áp-ga-ni-xtan... 

Thời kỳ thứ hai bắt đầu sau khi chế độ chính trị - xã hội ở các nước Đông Âu và Liên Xô tan rã vào cuối những năm 80, đầu những năm 90 của thế kỷ XX. Trong thời kỳ này, Mỹ ra sức khẳng định vai trò lãnh đạo thế giới, hình thành cục diện “đơn cực”, triển khai chiến lược “vượt trên ngăn chặn”, nhằm thực hiện học thuyết “can dự và mở rộng”, tiến hành các cuộc “cách mạng màu” ở Bắc Phi, Trung Đông với ý đồ thao túng khu vực trọng yếu này. Trung Quốc đã đẩy mạnh công cuộc cải cách, mở cửa vào năm 1978, đạt tốc độ phát triển nhanh chóng. Nước Nga trải qua gần một thập niên khủng hoảng trầm trọng, đến cuối những năm 90 đầu thế kỷ XX mới dần khôi phục vị thế và gia tăng hội nhập quốc tế. 

Những chuyển biến trên đã thúc đẩy mạnh mẽ xu thế toàn cầu hóa với sự dịch chuyển tự do hàng hóa, vốn đầu tư, tiền tệ, thông tin, giao thông - vận tải, sự giao lưu giữa con người với con người... chủ yếu theo những luật lệ do các nước công nghiệp phát triển định hình từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, như Hiệp định chung về thuế quan và mậu dịch (GATT), Hệ thống Brét-tơn Út về tiền tệ gắn liền với sự ra đời của Ngân hàng Thế giới (WB) và Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF). 

Thời kỳ thứ ba bắt đầu khi thế giới bước vào thế kỷ XXI với ba sự kiện mang tính cột mốc, đó là: vụ tấn công khủng bố Trung tâm Thương mại thế giới ở Niu Oóc (Mỹ) vào ngày 11-9-2001, cuộc khủng hoảng kinh tế - tài chính toàn cầu bùng phát năm 2008 và Trung Quốc trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới sau khi gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) năm 2002, tiếp đến là 10 năm sau đó, Nga gia nhập WTO. 

Cũng trong thời kỳ này, Mỹ sa đà vào cuộc chiến hao người tốn của kéo dài 20 năm ở khu vực Trung Đông dưới chiêu bài “chống khủng bố”, làm cho nước Mỹ suy yếu và chia rẽ, trong khi Trung Quốc đã tận dụng được cơ hội vươn lên trở thành cường quốc công nghiệp và xuất khẩu, nỗ lực hiện thực hóa “giấc mơ Trung Hoa” nhằm mục tiêu “đến giữa thế kỷ XXI vươn lên vị trí hàng đầu thế giới với tư cách là cường quốc toàn cầu và ảnh hưởng quốc tế” như Đại hội XIX của Đảng Cộng sản Trung Quốc đề ra. Để thực hiện mục tiêu trên, Trung Quốc đã triển khai Sáng kiến “Vành đai, Con đường” (BRI), hành xử mạnh mẽ hơn trong quan hệ quốc tế, kể cả trên Biển Đông; còn Nga, dưới sự lãnh đạo của Tổng thống Nga V. Pu-tin, đã khôi phục phần nào vị trí cường quốc thông qua việc mở rộng ảnh hưởng ở khu vực Trung Đông, tập hợp một số nước vốn thuộc Liên bang Xô viết trước đây vào các tổ chức do Nga đóng vai trò chủ đạo, như Liên minh Kinh tế Á - Âu (EAEU), Tổ chức Hiệp ước An ninh tập thể (CSTO)... 

Quan hệ Nga - Trung Quốc không những được cải thiện, mà còn trở nên “tốt đẹp hơn bao giờ hết”. Hai nước cùng thành lập Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO), Ngân hàng Phát triển mới (NDB) và Ngân hàng Kết cấu hạ tầng châu Á (AIIB). Nga tham gia BRI cũng như các thể chế tài chính do Trung Quốc đề xướng và cùng Trung Quốc thúc đẩy sự hình thành Nhóm các nền kinh tế lớn mới nổi (BRICS)... 

Trong bối cảnh đó, chính quyền Tổng thống Mỹ Ba-rắc Ô-ba-ma chuyển từ chủ trương “can dự” sang kiềm chế Trung Quốc thông qua chiến lược “xoay trục sang châu Á”; tiếp đến, cả chính quyền Tổng thống Mỹ Đô-nan Trăm và chính quyền Tổng thống Mỹ Giô Bai-đơn đều ra sức củng cố “vai trò lãnh đạo” của Mỹ theo cách riêng, đồng thời coi Trung Quốc và Nga là đối thủ cạnh tranh chủ yếu, đưa ra Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở. Tuy nhiên, có một điều khác là, chính quyền Tổng thống Mỹ Đô-nan Trăm rút khỏi một số thể chế đa phương, kể cả Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), gây mâu thuẫn với Tây Âu; trong khi chính quyền Tổng thống Mỹ Giô Bai-đơn chú trọng hơn tới việc củng cố quan hệ với châu Âu và quay trở lại tham gia một số thể chế đa phương. 

Với việc Nga tiến hành “chiến dịch quân sự đặc biệt” ở U-crai-na từ ngày 24-2-2022, cục diện cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn bước vào thời kỳ thứ tư với một số đặc điểm chính: 

Mâu thuẫn giữa Mỹ, phương Tây và Nga ngày càng trở nên căng thẳng, trong khi Trung Quốc vẫn là đối tượng cạnh tranh quan trọng hàng đầu của Mỹ, do sức mạnh tổng hợp quốc gia và tầm ảnh hưởng ngày một gia tăng. Về kinh tế, Trung Quốc trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới khi chiếm 17,4% giá trị GDP toàn cầu và là “chủ nợ” lớn nhất thế giới với khoảng 3.812 tỷ USD, cũng như đạt được nhiều tiến bộ vượt bậc trong các lĩnh vực khoa học - công nghệ, chinh phục vũ trụ và khí tài quân sự. Trên cơ sở những thành tựu mới, Trung Quốc ngày càng phát huy ảnh hưởng trên thế giới, hình thành và nỗ lực mở rộng các tổ chức SCO, BRICS, Sáng kiến “Vành đai, con đường” (BRI)...; nhất là trong thời gian gần đây, Trung Quốc đưa ra các sáng kiến về an ninh và phát triển toàn cầu. 

Nga vừa kiên quyết chống lại sức ép của Mỹ và phương Tây mở rộng NATO về phía Đông, vừa tìm cách mở rộng phạm vi ảnh hưởng trong không gian của Nga và Liên Xô trước đây. Ý định của Nga thể hiện rõ trong việc Nga hỗ trợ hai nước Cộng hòa tự xưng Áp-kha-di-a và Ô-xê-ti-a tách khỏi Gru-di-a vào năm 2008; tiếp đến là sự kiện sáp nhập bán đảo Crưm năm 2014 và hỗ trợ hình thành hai nước Cộng hòa tự xưng Đô-nhét và Lu-han ở phía Đông U-crai-na vào tháng 2-2022, đồng thời mở “chiến dịch quân sự đặc biệt” ở U-crai-na. Cả ba sự kiện này đều diễn ra ngay sau các Thế vận hội mùa Hè năm 2008 ở Thủ đô Bắc Kinh (Trung Quốc), Thế vận hội mùa Đông năm 2014 tại thành phố Xô-chi (Nga) và Thế vận hội mùa Hè năm 2022 ở Thủ đô Bắc Kinh (Trung Quốc). Phải chăng sự trùng hợp này phản ánh ý muốn của Nga từng bước khôi phục “không gian hậu Xô-viết cũ trải dài từ vùng Ban-tích tới vùng Trung Á như là khu vực có tầm ảnh hưởng hợp pháp của Nga”, đúng như những gì đã được khẳng định trong bản “Học thuyết ngoại giao của Nga” do Tổng thống Nga V. Pu-tin ký ban hành vào ngày 5-9-2022, với chủ đề “Một thế giới Nga”?. 

Trong khi đó, Mỹ phải đối mặt với ngày càng nhiều khó khăn, thách thức không những về kinh tế - xã hội, mà còn cả về thể chế chính trị. Cuộc tranh cử Tổng thống Mỹ năm 2019 và cuộc tấn công vào tòa nhà Quốc hội Mỹ (ngày 6-1-2021) là những minh chứng rõ nét cho điều này. Trên trường quốc tế nói chung và trong hàng ngũ đồng minh nói riêng, theo nhận định của nhiều chuyên gia, vai trò và ảnh hưởng của Mỹ có phần suy giảm. Về kinh tế, nếu như trong những năm 50 của thế kỷ XX, Mỹ chiếm khoảng gần 50% GDP thế giới thì tỷ lệ đó hiện nay chỉ còn khoảng 24,7%; nợ công của Mỹ lên tới 30.000 tỷ USD so với 20.953 tỷ GDP. Trong lĩnh vực công nghệ cao như sản xuất vi mạch, năm 1990, Mỹ từng chiếm 37% sản lượng, đến năm 2021 chỉ còn chiếm khoảng 12%. Tuy nhiên, Mỹ vẫn tiếp tục duy trì được không ít lợi thế về sức mạnh vũ khí, khoa học - công nghệ, giá trị văn hóa - giáo dục, nhất là tài chính, nhờ nắm giữ quyền phát hành và kiểm soát đồng đô-la Mỹ. 

Trong bối cảnh đó, chính quyền Tổng thống Mỹ Giô Bai-đơn buộc phải rút quân khỏi Áp-ga-ni-xtan, nỗ lực thúc đẩy phát triển kinh tế trong nước, gia tăng mạnh mẽ vai trò “lãnh đạo thế giới”. Lợi dụng việc Nga phát động “chiến dịch quân sự đặc biệt” ở U-crai-na, Mỹ đã tập hợp đồng minh và dư luận quốc tế nhằm cô lập và trừng phạt Nga; ủng hộ chính trị cũng như cung cấp vũ khí cho U-crai-na, nhưng tránh tham chiến trực tiếp. 

Những diễn biến đầy kịch tính trên đã tác động đáng kể tới cấu trúc an ninh khu vực châu Âu. Một mặt, Liên minh châu Âu (EU) đồng lòng cùng Mỹ trừng phạt Nga; Phần Lan, Thụy Điển tiến tới gia nhập NATO; Đức chuyển từ chính sách “Thay đổi thông qua thương mại” (Wandel durch Handel) sang gia tăng chi tiêu quốc phòng, cung cấp vũ khí cho U-crai-na...; mặt khác, EU vẫn theo đuổi lập trường tự chủ về quốc phòng, thương mại, năng lượng. Hiện nay, EU đang đối mặt với nhiều khó khăn và mâu thuẫn dưới tác động của đại dịch COVID-19, thiên tai nghiêm trọng cũng như những tác động ngược do các đòn trừng phạt qua lại với Nga. 

Đều chịu sức ép của Mỹ, Nga - Trung Quốc thắt chặt quan hệ song phương, nhưng không hình thành liên minh chính thức. Trung Quốc vừa công khai bày tỏ quan điểm không tán thành việc sử dụng vũ lực xâm phạm chủ quyền nước khác, vừa chỉ trích phương Tây không tính đến mối quan tâm an ninh của Nga. Tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc và Đại hội đồng Liên hợp quốc, Trung Quốc kêu gọi chấm dứt xung đột, giải quyết các vấn đề nhân đạo. Nhân dịp này, Trung Quốc cũng đẩy mạnh hoạt động nhằm phát huy ảnh hưởng trên thế giới dưới lá cờ “cộng đồng chung vận mệnh”, đồng thời đưa ra các sáng kiến “hợp tác phát triển” và “an ninh toàn cầu”. 

Tổng thống Nga Vladimir Putin và Tổng Bí thư, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình hội đàm trực tiếp bên lề Hội nghị thượng đỉnh Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) lần thứ 22 tại thành phố Samarkand (Uzbekistan), ngày 15-9-2022 _Ảnh: THX/TTXVN 

Nội dung cạnh tranh giữa các nước lớn hiện nay toàn diện hơn thời kỳ Chiến tranh lạnh, diễn ra không chỉ trên lĩnh vực chính trị - an ninh, mà còn trong mọi lĩnh vực, từ kinh tế, tài chính - tiền tệ, cho đến khoa học - công nghệ, thông tin...; ở cả khu vực châu Âu và châu Á; trên cả đại dương lẫn không gian vũ trụ và hai cực trái đất. Riêng hệ thống thương mại, tài chính - tiền tệ có nguy cơ bị phân mảnh thành các hệ thống khác nhau. 

Như vậy, có thể thấy mức độ cạnh tranh hiện nay giữa các nước lớn không kém phần gay gắt, thậm chí về nhiều mặt còn gay gắt hơn cả thời kỳ Chiến tranh lạnh. Trước mắt, hai bên vẫn tiếp tục tránh rơi vào xung đột quân sự trực tiếp với nhau, dù Mỹ là nước viện trợ vũ khí lớn nhất cho U-crai-na hiện nay. Trong khi đó, Trung Quốc thông qua bản “Đề cương về hành động quân sự không có chiến tranh” vào ngày 27-6-2022. 

Vấn đề quan ngại hiện nay là cả Nga và phương Tây đều đưa ra những tuyên bố về nguy cơ xảy ra xung đột hạt nhân trong bối cảnh cuộc đụng độ quân sự giữa Nga và U-crai-na xảy ra ở khu vực Nhà máy điện hạt nhân Zaparozie (phía Nam U-crai-na) lớn nhất châu Âu. Điều này đang gióng lên hồi chuông báo động về nguy cơ một thảm họa hạt nhân mới khủng khiếp hơn cả thảm họa Chéc-nô-bưn xảy ra tại U-crai-na vào năm 1986. 

Khu vực cạnh tranh giữa các nước lớn không chỉ ở châu Âu, mà còn lan tỏa ra toàn cầu, nhất là tại các khu vực châu Á - Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương, châu Đại Dương và Trung Cận Đông. Một chiều hướng mới nữa, đó là vai trò của các nước châu Á ngày càng lên cao. Nếu như vào đầu thế kỷ XXI, sáu nước công nghiệp phát triển hàng đầu thế giới đều là Mỹ và các nước Tây Âu, như Đức, Pháp, Anh, I-ta-li-a, chỉ có Nhật Bản thuộc châu Á, thì hiện nay, nền kinh tế Trung Quốc đã vươn lên xếp vị trí thứ hai thế giới. Ấn Độ đã vượt Anh, chưa kể Hàn Quốc cùng một số nền kinh tế mới nổi khác phát triển nhanh chóng, đóng vai trò ngày càng lớn trên thương trường toàn cầu. Đi đôi với sự chuyển dịch sức mạnh như vậy, giá trị hàng hóa trao đổi và vốn đầu tư giữa châu Âu và Trung Quốc cũng đã vượt mức giao lưu giữa Mỹ với Trung Quốc về chỉ số này. 

Cuộc cạnh tranh giữa các nước lớn hiện nay đã làm thay đổi đáng kể các thể chế đa phương, kể cả Liên hợp quốc; nhiều tổ chức quốc tế vốn có sẽ mất dần sức sống hoặc được tái cấu trúc; đồng thời, xuất hiện những tập hợp lực lượng mới, nhiều luật lệ sẽ bị điều chỉnh. 

Thế giới đang trải qua sự phân hóa sâu sắc, thậm chí trong từng nước, ở mỗi liên minh và tại các thể chế đa phương khu vực và toàn cầu, kể cả Liên hợp quốc. Đáng chú ý, khi diễn ra cuộc bỏ phiếu ở Liên hợp quốc vào ngày 2-3-2022 về “chiến dịch quân sự đặc biệt” của Nga ở U-crai-na, chỉ có Bê-la-rút ủng hộ Nga, còn tất cả thành viên các tổ chức đa phương do Nga đóng vai trò chủ đạo đều bỏ phiếu trắng. Có nhiều dấu hiệu cho thấy, các nước Trung Á thuộc Liên Xô trước đây vừa duy trì quan hệ với Nga, vừa tập hợp với nhau và tiếp cận các thể chế đa phương bên ngoài. Trong nội bộ EU cũng nảy sinh không ít mâu thuẫn giữa các nước thành viên. 

Chưa thể dự đoán được cuộc xung đột ở U-crai-na bao giờ kết thúc và kết thúc như thế nào. Tuy nhiên, cục diện cạnh tranh giữa các nước lớn sẽ tiếp tục diễn biến ngày càng phức tạp hơn và ảnh hưởng nghiêm trọng tới tình hình mọi mặt của thế giới trong thời gian dài với những thăng trầm nhất định. 

Một hệ quả nữa cần tính đến là tương lai của các thể chế đa phương. Có thể thấy, các thể chế đa phương, kể cả Liên hợp quốc, đang phải đối mặt với sự phân hóa sâu rộng; bên cạnh những thể chế đa phương mới xuất hiện, không ít thể chế đa phương khu vực sẽ thay đổi, thậm chí tàn lụi. Phương Tây tiếp tục tập hợp lực lượng trong các thể chế riêng, như NATO, EU, Nhóm các nền công nghiệp phát triển hàng đầu thế giới (G-7)...; đồng thời, hình thành một số thể chế mới không có cả Nga và Trung Quốc. Về phía Trung Quốc và Nga, hai nước tuy chưa hình thành liên minh chính thức, song đều ra sức củng cố, mở rộng, thậm chí thành lập những thể chế mới của riêng mình. Như vậy, thế “lưỡng cực” hoặc “tam giác” Mỹ - Trung Quốc - Nga khó có thể xuất hiện trở lại như trong thời kỳ Chiến tranh lạnh, mà xu thế đa cực, đa trung tâm đan xen nhau sẽ có khả năng diễn ra nhanh hơn. 

Xu thế “toàn cầu hóa” cũng chứng kiến những sự điều chỉnh đáng kể. Nhiều khả năng sẽ hình thành “cục diện hỗn hợp” trong một số lĩnh vực, các bên vừa hình thành những thể chế riêng biệt, vừa tiếp tục hiện diện trong một số thể chế chung. Các chuỗi sản xuất, cung ứng cũng như dòng vốn đầu tư, hệ thống tài chính - tiền tệ(4) sẽ bị phân mảnh và được cơ cấu lại một cách sâu rộng. Quá trình này được cho là không đơn giản khi năm 2021, đồng USD vẫn còn chiếm 62%, đồng ơ-rô chiếm 20%, đồng yên Nhật và đồng bảng Anh chiếm lần lượt 5%/loại trong dự trữ tiền tệ thế giới, trong khi đồng nhân dân tệ của Trung Quốc chỉ chiếm 2%, đồng rúp của Nga chỉ chiếm khoảng 1% và đều chưa phải là những đồng tiền chuyển đổi(5). 

Tuy nhiên, có thể hy vọng, thế giới sẽ không rơi vào “cái bẫy Thucydides” về một cuộc chiến tranh không tránh khỏi, mà sẽ diễn ra các kịch bản như Đại hội VIII của Đảng ta (năm 1996) từng nêu: “nguy cơ chiến tranh thế giới hủy diệt sẽ bị đẩy lùi”, hay Đại hội IX của Đảng ta (năm 2001) nhấn mạnh khi thế giới bước vào thế kỷ XXI: “Trong vài thập kỷ tới ít có khả năng xảy ra chiến tranh thế giời 

Nội dung trên đây là cốt lõi trong bài viết cuối đời của lão chuyên gia cao cấp Vũ khoan cuối 2022. 

Kiểm lại ,rất phù hợp với thực tế .. 

Những nhận định trong bài viết cuối đời (cuối năm 2022) của cố Phó Thủ tướng, Chuyên gia cao cấp Vũ Khoan thể hiện tầm nhìn chiến lược, tư duy sắc bén và khả năng dự báo tài tình. Kiểm chứng lại với thực tế từ giai đoạn 2023–2026, hầu hết các xu hướng ông phác thảo đều đã và đang diễn ra chính xác:

1. Khai thác thiên nhiên quá đà & Chuyển dịch Kinh tế xanh

• Dự báo: Thảm họa thiên nhiên/dịch bệnh liên tiếp do con người can thiệp thô bạo vào tự nhiên; đẩy mạnh chuyển đổi sang năng lượng tái tạo, kinh tế xanh, tuần hoàn.

• Thực tế: Tần suất các đợt nắng nóng kỷ lục, lũ lụt bất thường diễn ra trên toàn cầu. Các chính sách cam kết Net Zero, Luật Hợp tác xanh, thuế carbon quốc tế (như CBAM của EU) đã đi vào thực thi, biến "kinh tế xanh" từ xu hướng thành tiêu chuẩn bắt buộc trong thương mại toàn cầu.

2. Bùng nổ Trí tuệ nhân tạo (AI) & Chuyển đổi số

• Dự báo: Công nghệ người máy và AI dần thay thế cả lao động cơ bắp lẫn trí tuệ con người trong bối cảnh già hóa dân số.

• Thực tế: Sự bùng nổ của các mô hình AI tạo sinh (Generative AI) và tự động hóa từ năm 2023 đến nay đã làm thay đổi tận gốc quy trình làm việc từ lập trình, thiết kế, phân tích dữ liệu cho đến quản trị doanh nghiệp, đúng như nhận định AI xâm nhập sâu vào cả lao động trí óc.

3. Sự phân mảnh hệ thống Tài chính - Thương mại & Xu hướng Đa cực

• Dự báo: Chuỗi cung ứng bị xé lẻ, hệ thống tài chính - tiền tệ phân mảnh, xu thế đa cực/đa trung tâm tăng tốc thay vì cục diện đơn cực hay lưỡng cực thuần túy.

• Thực tế:

  • Thương mại & Chuỗi cung ứng: Xu hướng "friend-shoring" (dịch chuyển sản xuất sang nước thân thiện) và "de-risking" (giảm thiểu rủi ro) thay thế cho toàn cầu hóa tự do kiểu cũ.

  • BRICS mở rộng: Nhóm BRICS kết nạp thêm nhiều thành viên mới, tích cực thúc đẩy các cơ chế thanh toán bằng nội tệ để giảm sự phụ thuộc vào đồng USD (de-dollarization).

4. Cạnh tranh chiến lược Nước lớn & Ranh giới An ninh bị xóa mờ

• Dự báo: Cạnh tranh Mỹ - Trung - Nga ngày càng gay gắt trên mọi lĩnh vực (kể cả không gian mạng, vi mạch/bán dẫn); an ninh truyền thống và phi truyền thống đan xen phức tạp.

• Thực tế: Cuộc chiến công nghệ bán dẫn (Chip War), an ninh mạng, an ninh năng lượng và an ninh lương thực liên tục là trọng tâm căng thẳng địa chính trị. Cuộc xung đột Nga - Ukraine kéo dài cùng các biến động ở Trung Đông tiếp tục minh chứng cho sự bất ổn và mong manh của cấu trúc an ninh toàn cầu.

Cố Phó Thủ tướng Vũ Khoan đã để lại một "bức tranh toàn cảnh" vừa mang tính lý luận sâu sắc, vừa bám sát hơi thở thời đại, giúp chúng ta có cái nhìn chủ động và tỉnh táo trước những biến động khôn lường của thế giới hiện nay.

Bạn có muốn đi sâu phân tích thêm khía cạnh nào trong bài viết này?

So sánh chi tiết diễn biến cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung trong giai đoạn gần đây so với dự báo của bài viết. 

Giai đoạn 2025–2026 ghi nhận diễn biến thực tế của cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung bám rất sát các dự báo mang tính nền tảng của cố Phó Thủ tướng Vũ Khoan. Tuy nhiên, nhịp độ và tính chất tương tác thực tế cũng cho thấy một số điều chỉnh mang đặc thụ thời điểm.

1. Sự tương đồng giữa thực tế và dự báo của bài viết

• Tính chất toàn diện và gay gắt: Đúng như bài viết nhận định, cạnh tranh không còn bó hẹp ở quân sự hay địa chính trị truyền thống mà mở rộng sang kinh tế, tài chính, năng lượng và công nghệ.

• Chiến tranh công nghệ & Bán dẫn: Dự báo về vai trò then chốt của công nghệ cao hoàn toàn trùng khớp với thực tế cuộc chiến vi mạch, AI và thiết bị tự hành đang diễn ra gay gắt. Sự kiểm soát ngắt gao của Mỹ đối với các linh kiện bán dẫn tiên tiến và phản ứng đáp trả của Trung Quốc bằng hạn chế xuất khẩu khoáng sản hiếm (như xỉ lithium, đất hiếm) thể hiện rõ xu hướng "phân tách hệ sinh thái".

• Tránh xung đột quân sự trực tiếp: Bài viết dự báo hai bên sẽ duy trì trạng thái cạnh tranh nhưng kiểm soát rủi ro để không rơi vào chiến tranh tổng lực. Thực tế, bất chấp các xáo trộn địa chính trị (biển Đông, eo biển Đài Loan), Mỹ và Trung Quốc đều liên tục kích hoạt các kênh thoại quân sự - ngoại giao song phương để lập "hàng rào bảo vệ" (guardrails).

• Xu hướng Đa cực & Phân mảnh tài chính: Việc Trung Quốc cùng nhóm BRICS đẩy mạnh giao dịch bằng nội tệ và mở rộng tầm ảnh hưởng ở Nam Bán Cầu (Global South) phản ánh chính xác xu hướng tái cơ cấu chuỗi sản xuất, tài chính mà bài viết đề cập.

2. Những điểm khác biệt và sắc thái mới trong thực tế