Bài viết của Elaine Dezenski đưa ra một luận điểm mạnh mẽ về sự cần thiết của việc Mỹ và các nền kinh tế thị trường khác phải đối phó quyết liệt với mô hình kinh tế độc đoán của Trung Quốc. Quan điểm này cho rằng, thay vì tiếp tục dung túng cho các hành vi cạnh tranh không lành mạnh, đã đến lúc phải thiết lập một trật tự kinh tế toàn cầu mới, nơi chỉ những quốc gia tuân thủ nguyên tắc thị trường tự do, công bằng mới được tham gia.
Phân tích quan điểm của Elaine Dezenski
Bài viết của Dezenski dựa trên một số lập luận chính:
* Sự bất công trong thương mại: Trung Quốc được cho là đã lợi dụng hệ thống thương mại toàn cầu để áp dụng các chính sách trọng thương độc đoán, bao gồm trợ cấp khổng lồ cho các ngành sản xuất, hạn chế xuất khẩu nguyên liệu thô và bán phá giá sản phẩm trên thị trường thế giới. Điều này tạo ra một "sân chơi không công bằng," làm tổn hại nghiêm trọng đến các doanh nghiệp ở các quốc gia có nền kinh tế thị trường tự do.
* Mối đe dọa địa chính trị: Nền kinh tế của Trung Quốc không chỉ là một vấn đề thương mại thuần túy mà còn là một công cụ địa chính trị. Việc Bắc Kinh kiểm soát chuỗi cung ứng các mặt hàng thiết yếu, từ khoáng sản đến pin lithium, có thể được sử dụng để gây áp lực và làm suy yếu an ninh quốc gia của các nước khác.
* Giải pháp "Nền Kinh tế Gần-Toàn cầu": Để đối phó, Dezenski đề xuất xây dựng một liên minh kinh tế do Mỹ dẫn đầu, gọi là "Nền Kinh tế Gần-Toàn cầu" (Near-Global Economy). Liên minh này sẽ bao gồm những quốc gia tôn trọng nguyên tắc thị trường, sự ổn định, minh bạch và tự do. Các thành viên sẽ được ưu tiên tiếp cận thị trường và công nghệ của Mỹ, trong khi các quốc gia "đối địch" sẽ bị hạn chế hoặc loại trừ.
Bối cảnh lịch sử và so sánh các mô hình kinh tế
Ý tưởng của Dezenski không phải là hoàn toàn mới mà là sự tiếp nối của các cuộc đối đầu kinh tế trong lịch sử.
1. Cuộc chiến kinh tế tự do và kinh tế chỉ huy (trước 1980)
Trước năm 1980, thế giới được chia thành hai hệ thống kinh tế chính:
* Hệ thống kinh tế tự do: Điển hình là Mỹ và các nước phương Tây, dựa trên các nguyên tắc của Adam Smith. Hệ thống này nhấn mạnh vai trò của thị trường tự do, tư nhân và cạnh tranh.
* Hệ thống kinh tế xã hội chủ nghĩa: Dựa trên tư tưởng Marx-Lenin, đặc trưng bởi sự chỉ huy của nhà nước, sở hữu công và kế hoạch hóa tập trung.
Cuộc đối đầu này là một phần của Chiến tranh Lạnh, nơi các khối đối lập nhau về cả hệ tư tưởng lẫn kinh tế.
2. Sự nổi lên của mô hình "kinh tế chỉ huy" trong kinh tế thị trường
Mô hình kinh tế của Nhật Bản sau Thế chiến II cho thấy một sự kết hợp hiệu quả giữa kinh tế thị trường và sự can thiệp của nhà nước. Trong mô hình này, chính phủ đóng vai trò chỉ đạo chiến lược, hỗ trợ các ngành công nghiệp chủ chốt để thúc đẩy tăng trưởng và cạnh tranh toàn cầu.
Tuy nhiên, mô hình của Trung Quốc được mô tả là một biến thể cực đoan hơn. Dù được gọi là "kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa," thực chất đó là một mô hình kinh tế chỉ huy toàn trị. Nhà nước không chỉ đóng vai trò chỉ đạo mà còn can thiệp sâu rộng vào mọi khía cạnh của nền kinh tế, từ trợ cấp cho các tập đoàn nhà nước, kiểm soát dòng vốn, đến thao túng giá cả và tiền tệ. Mục tiêu không chỉ là tăng trưởng kinh tế mà còn là củng cố quyền lực của Đảng Cộng sản Trung Quốc và mở rộng ảnh hưởng địa chính trị.
Phân tích lập luận của bài viết
Quan điểm của Dezenski là sự nhận định rằng mô hình "kinh tế chỉ huy toàn trị" của Trung Quốc đang gây nguy hiểm cho hệ thống kinh tế toàn cầu. Theo tác giả, việc cho phép Trung Quốc tham gia một cách không giới hạn vào hệ thống thương mại tự do đã tạo ra một lỗ hổng lớn.
* Tính đúng đắn: Lập luận của Dezenski có cơ sở. Các bằng chứng về việc Trung Quốc bán phá giá, trợ cấp quá mức và vi phạm quyền sở hữu trí tuệ đã được nhiều quốc gia, bao gồm cả Mỹ và EU, thừa nhận. Việc "Nền Kinh tế Gần-Toàn cầu" được xây dựng trên bốn nguyên tắc: Công bằng, Ổn định, Cởi mở và Tự do là một cách để khôi phục lại các giá trị nền tảng của kinh tế thị trường tự do, thay vì tiếp tục thỏa hiệp với một đối thủ đang làm suy yếu chính hệ thống đó.
* Tính khả thi: Mặc dù ý tưởng "Nền Kinh tế Gần-Toàn cầu" nghe có vẻ hấp dẫn, việc thực hiện nó không hề đơn giản. Việc cô lập một nền kinh tế lớn như Trung Quốc sẽ gây ra nhiều rủi ro. Các quốc gia sẽ phải đối mặt với chi phí chuyển đổi chuỗi cung ứng, và các doanh nghiệp toàn cầu có thể mất đi thị trường khổng lồ của Trung Quốc.
* Hiệu quả: Mặc dù Dezenski tin rằng mô hình này sẽ làm suy yếu Trung Quốc, Bắc Kinh có thể sẽ xây dựng một khối kinh tế riêng, tăng cường quan hệ với các quốc gia khác ở châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh, làm phân mảnh hệ thống kinh tế toàn cầu và dẫn đến một cuộc đối đầu kinh tế quy mô lớn hơn.
Tuy nhiên, quan điểm này đã nhấn mạnh một sự thật không thể chối cãi: Cuộc đối đầu giữa Mỹ và Trung Quốc không chỉ là về chính trị hay quân sự, mà là về hai mô hình kinh tế đối lập, và ai sẽ định hình trật tự kinh tế toàn cầu trong tương lai.
TT Trump đang dẫn đầu cuộc đối đầu lịch sử giữa hai nền văn minh với Trung Quốc — và đây là cách ông có thể chiến thắng.
Bài viết của Elaine Dezenski, Giám đốc cấp cao phụ trách Trung tâm Năng lực Kinh tế & Tài chính tại Quỹ Bảo vệ Nền Dân chủ (FDD), một viện nghiên cứu phi đảng phái tại Washington D.C. chuyên về an ninh quốc gia và chính sách đối ngoại.
(Theo dõi FDD trên X: @FDD và @FDD_CEFP).
Nền kinh tế toàn cầu cuối cùng cũng đang bừng tỉnh trước mối nguy đến từ chủ nghĩa kinh tế độc tài.
Khi Trung Quốc áp đặt các hạn chế xuất khẩu khoáng sản quan trọng và pin lithium đối với Mỹ và thế giới, người ta phải tự hỏi: Tại sao ai đó lại từng tin tưởng một chế độ trọng thương độc đoán như Đảng Cộng sản Trung Quốc để làm nhà cung cấp chủ chốt cho vô số hàng hóa thiết yếu của toàn cầu?
Tệ hơn nữa, trong khi Bắc Kinh hạn chế xuất khẩu để làm suy yếu năng lực phòng thủ của chúng ta, họ lại đồng thời làm ngập thị trường thế giới bằng ô tô sản xuất thừa và thép được trợ cấp khổng lồ, bóp nghẹt các nhà sản xuất tự do theo cơ chế thị trường.
Thật là một “trò bịp” quy mô toàn cầu.
Và dĩ nhiên, không chỉ nước Mỹ phải đối mặt.
Mọi nền kinh tế thị trường đều đang bị đe dọa.
Châu Âu cũng đang kêu cứu
Các tập đoàn đa quốc gia ở châu Âu đang khẩn thiết kêu gọi EU hành động trước nạn “bán phá giá” của Trung Quốc. Một giám đốc điều hành cấp cao của hãng thép Đức Thyssenkrupp gần đây thẳng thắn thừa nhận:
“Chúng tôi cần được bảo vệ, nếu không ngành thép của chúng tôi sẽ không thể sống sót.”
Chính quyền Trump đã đáp trả Bắc Kinh bằng việc đe dọa một đợt áp thuế mới — siết chặt hơn nữa khả năng tiếp cận thị trường tiêu dùng khổng lồ của Mỹ.
Thuế quan là biện pháp cấp thời, và cũng là biện pháp cần thiết.
Nhưng câu hỏi lớn hơn là: Giải pháp lâu dài là gì?
Đây có thể chính là vấn đề mang tính định hình của nhiệm kỳ Tổng thống Trump, khi nước Mỹ phải quyết định cách đối phó với một Trung Quốc đang trỗi dậy đầy tham vọng.
Giải phóng khỏi “gọng kìm Bắc Kinh”
Trong nhiều thập kỷ, Trung Quốc đã sử dụng cưỡng ép, tham nhũng và sức mạnh độc quyền để thống trị thương mại toàn cầu.
Hôm nay phải là ngày thế giới bắt đầu giải phóng khỏi bàn tay kiểm soát đó.
Trước hết, chúng ta cần đặt lại câu hỏi:
Phải chăng nền kinh tế toàn cầu bắt buộc phải mở cửa với tất cả các quốc gia — kể cả những chế độ mang tính thù địch và bất chính?
Thay vì tiếp tục nuôi dưỡng các đối thủ địa chính trị và kinh tế, nước Mỹ nên đóng cửa với họ — và xây dựng một “Nền Kinh tế Gần-Toàn cầu” (Near-Global Economy) chỉ dành cho những quốc gia tôn trọng luật lệ và cạnh tranh công bằng.
Sự tái cấu trúc hiện nay của hệ thống thương mại quốc tế là cơ hội hiếm có kể từ hội nghị Bretton Woods năm 1944 — để thiết lập một trật tự kinh tế toàn cầu mới, công bằng, ổn định và bền vững hơn.
“Nền Kinh tế Gần-Toàn cầu”: Liên minh thương mại do Mỹ dẫn đầu
Khối kinh tế này sẽ là liên minh tự nguyện của các quốc gia sẵn sàng cùng Mỹ dùng sức mạnh của thị trường để bảo vệ chính thị trường.
Những ai tuân thủ quy tắc thương mại và kinh tế của Mỹ sẽ được ưu tiên tiếp cận thị trường, dòng vốn và công nghệ của chúng ta.
Ngược lại, các quốc gia đối địch — những kẻ đánh cắp, gian lận, hối lộ và thao túng thị trường — sẽ bị hạn chế hoặc loại bỏ hoàn toàn khỏi hệ thống này.
Để xây dựng mô hình đó, nước Mỹ phải xác định rõ bốn nguyên tắc cốt lõi:
1. Công bằng – dựa trên nguyên tắc thị trường thật sự.
Các doanh nghiệp và công nhân Mỹ không thua vì thiếu năng suất, mà vì bị cạnh tranh không lành mạnh: nô lệ lao động, hủy hoại môi trường, hối lộ và thao túng giá.
Trung Quốc thống trị khoáng sản quan trọng không phải vì ưu thế tự nhiên, mà vì độc quyền và thao túng giá, trong khi trợ cấp nhà nước đang đẩy các hãng Trung Quốc sản xuất gấp đôi nhu cầu toàn cầu về xe điện chỉ trong một năm.
2. Ổn định – điều kiện tiên quyết cho tăng trưởng.
Cuộc xâm lược Ukraine của Nga đã làm châu Âu bất ổn nghiêm trọng nhất kể từ năm 1939.
Các hành động như chiến tranh xâm lược, đảo chính, khủng bố, tấn công mạng hay can thiệp ngầm đều phải là lý do để bị loại khỏi hệ thống kinh tế này.
3. Cởi mở – cần dòng chảy tự do của thông tin.
Minh bạch giúp hoạch định kinh doanh, giảm rủi ro và khuyến khích đầu tư.
Những “thiên đường thuế”, công ty vỏ bọc hay khu vực mờ ám tài chính phải bị xóa sổ.
4. Tự do – nền tảng của sức mạnh kinh tế.
Các chế độ đàn áp làm suy yếu quyền sở hữu và khiến đầu tư trở nên rủi ro.
Trái lại, khi các nhà cải cách dân chủ giành thắng lợi, “Nền Kinh tế Gần-Toàn cầu” phải sẵn sàng chào đón họ như thành viên đầy đủ.
“Tuyên chiến với khách hàng là tự sát kinh tế”
Nền kinh tế Trung Quốc phụ thuộc vào các nền dân chủ thị trường như Mỹ.
Tuần này, chính Bắc Kinh đã tự viết “bản di chúc kinh tế” của mình khi cố tình làm tổn thương các đối tác thương mại lớn nhất.
Đã đến lúc xây dựng một trật tự thương mại mới — dựa trên đối tác tự nguyện, luật lệ công bằng và ranh giới rõ ràng.
Chỉ bằng cách ấy, nước Mỹ và các đồng minh mới có thể chiến thắng trong cuộc chiến kinh tế đã thực sự bắt đầu.
