Sức mạnh công nghệ quốc gia không chỉ phụ thuộc vào vốn, thị trường hay quân sự hóa đổi mới, mà trước hết nằm ở một môi trường khoa học cởi mở, ổn định và được bảo vệ khỏi các xung động chính trị ngắn hạn.
Theo Joel Mokyr, nhà kinh tế học đoạt giải Nobel, Mỹ đang đối mặt với nguy cơ tụt hậu so với Trung Quốc trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu, nếu không kịp thời chặn đứng điều ông gọi là một “cuộc tấn công quy mô lớn” vào hệ sinh thái nghiên cứu khoa học dưới thời Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Học giả người Mỹ gốc Israel - đồng đoạt Giải Nobel Kinh tế năm 2025 - cảnh báo rằng “toàn bộ các lĩnh vực khoa học tiên tiến nhất của Mỹ” hiện đều đang bị tổn hại bởi các chính sách của chính quyền hiện tại, vốn theo ông mang xu hướng chống lại đổi mới, tri thức và nghiên cứu cơ bản - những trụ cột cốt lõi của sức mạnh công nghệ Mỹ trong hơn nửa thế kỷ qua.
“Tôi cho rằng họ đang tìm cách thanh lọc các viện nghiên cứu và giới học thuật”, ông Mokyr phát biểu tại một sự kiện ở Đại học Hồng Kông hôm thứ Tư. “Nhưng cách tiếp cận này quá cực đoan, quá kịch liệt, và gây ra những hệ quả vượt xa mục tiêu chính trị ngắn hạn”.
Ảnh minh họa (Nguồn: SCMP)
Những lo ngại này được củng cố bởi dữ liệu thực tế. Theo một báo cáo đăng trên Nature, Washington đã đình chỉ hoặc hủy bỏ hơn 7.800 khoản tài trợ nghiên cứu chỉ trong năm ngoái. Bên cạnh đó, Bộ Ngoại giao Mỹ đã đề xuất loại 38 trường đại học, bao gồm cả Harvard University và Yale University, khỏi một chương trình hợp tác nghiên cứu liên bang, với lý do các cơ sở này áp dụng các thực tiễn tuyển dụng liên quan đến đa dạng, công bằng và hòa nhập (DEI).
Theo ông Mokyr, hiện vẫn “khó có thể dự đoán” Washington sẽ duy trì thái độ thiếu cân nhắc đối với khoa học và nghiên cứu trong bao lâu. Tuy nhiên, ông cho rằng để hiểu rõ hơn động lực sâu xa của xu hướng này, cần nhìn vào kinh nghiệm của các chế độ dân túy khác như Thổ Nhĩ Kỳ, Hungary hay Nga, nơi các chính quyền trong quá khứ đã từng siết chặt tự do học thuật và làm suy yếu nền tảng tri thức, kéo theo sự suy giảm dài hạn về năng lực đổi mới.
Trong bối cảnh đó, ông Mokyr lưu ý rằng Trung Quốc cho đến nay đã tránh được việc “rơi vào cái bẫy này”. Việc Bắc Kinh tiếp tục duy trì đầu tư quy mô lớn, ổn định và có định hướng chiến lược vào khoa học - công nghệ có thể mang lại lợi thế quyết định khi nước này tìm cách vượt qua Mỹ trong các ngành công nghiệp chiến lược mới nổi, từ trí tuệ nhân tạo, bán dẫn đến công nghệ sinh học và vật liệu tiên tiến.
Hàm ý chính sách từ cảnh báo của Mokyr: sức mạnh công nghệ quốc gia không chỉ phụ thuộc vào vốn, thị trường hay quân sự hóa đổi mới, mà trước hết nằm ở một môi trường khoa học cởi mở, ổn định và được bảo vệ khỏi các xung động chính trị ngắn hạn. Khi nền tảng đó bị xói mòn, lợi thế cạnh tranh tích lũy trong nhiều thập kỷ có thể nhanh chóng bị đánh mất.
Theo SCMP
