Mực nước biển Caspi liên tục suy giảm suốt ba thập kỷ qua, đe dọa hệ sinh thái, đa dạng sinh học và sinh kế người dân ven biển.
Biển Caspi, hồ nước lớn nhất thế giới, đang thu hẹp nhanh chóng dưới tác động của biến đổi khí hậu, kéo theo nguy cơ suy giảm hệ sinh thái, đa dạng sinh học và sinh kế của hàng triệu người dân ven biển.
Các quan sát vệ tinh kết hợp nghiên cứu khí hậu và thủy văn cho thấy mực nước biển Caspi liên tục giảm kể từ giữa những năm 1990.
Ảnh vệ tinh biển Caspi, hồ nước lớn nhất thế giới kín. (Ảnh: IntelliNews)
Tại nhiều khu vực ven biển Azerbaijan, đặc biệt ở bán đảo Absheron, hiện tượng biển rút ngày càng rõ rệt khi nhiều vùng nước nông lộ đáy và đường bờ biển thay đổi đáng kể.
Biển Caspi không có cửa thoát tự nhiên nên mực nước hoàn toàn phụ thuộc vào sự cân bằng giữa lượng nước sông đổ vào, lượng mưa và tốc độ bốc hơi. Trong đó, sông Volga là nguồn cung cấp nước ngọt chính cho hệ thống này.
Các nhà khoa học cho biết nhiệt độ tăng cùng sự thay đổi lưu lượng nước sông đang làm gia tăng tốc độ bốc hơi và phá vỡ trạng thái cân bằng vốn mong manh của Biển Caspi.
"Biến đổi khí hậu đang đẩy nhanh quá trình bốc hơi và làm xáo trộn cân bằng nước của biển Caspi", tiến sĩ Elnur Safarov, chuyên gia nghiên cứu biển Caspi thuộc tổ chức môi trường IDEA Public Union, cho biết.
Ông cảnh báo tình trạng nóng lên kéo dài có thể khiến mực nước tiếp tục giảm và làm gia tăng áp lực môi trường trên toàn lưu vực.
Theo các nhà nghiên cứu, ngay cả mức giảm nhỏ của mực nước cũng có thể khiến diện tích lớn đáy biển bị phơi lộ ở các vùng ven bờ.
Bờ biển Caspi gần Liman ở miền nam Azerbaijan ngày càng mở rộng do mực nước giảm. (Ảnh: CNA)
Tác động môi trường cũng ngày càng rõ nét. Hải cẩu Caspi, loài được xem là chỉ dấu quan trọng phản ánh sức khỏe hệ sinh thái khu vực, đang giảm mạnh số lượng.
Theo Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), hải cẩu Caspi hiện thuộc nhóm nguy cấp và đối mặt nguy cơ tuyệt chủng do mất môi trường sống, băng biển phía Bắc suy giảm, ô nhiễm và tình trạng mắc lưới đánh cá.
"Sự suy giảm số lượng hải cẩu Caspi đang đẩy loài vốn đã nguy cấp này tiến gần hơn tới nguy cơ tuyệt chủng", tiến sĩ động vật học Nijat Hasanov cho biết, đồng thời cảnh báo nhiều loài cá đặc hữu, bao gồm cá tầm, đang mất dần môi trường sống tự nhiên.
"Sự suy giảm số lượng các loài đang trở thành mối lo ngại không chỉ về đa dạng sinh học mà còn liên quan đến an ninh lương thực", ông Hasanov nói.
Khu vực Caspi còn là nơi làm tổ, sinh sản và nghỉ chân của hàng triệu loài chim như bồ nông, hồng hạc và vịt trời, những loài phụ thuộc lớn vào điều kiện ven biển ổn định.
Sự thay đổi của môi trường biển cũng đang tác động trực tiếp tới cộng đồng ngư dân ven biển. Họ phải đi xa hơn ra biển để đánh bắt, đi kèm là rủi ro lớn hơn từ thời tiết cũng như điều kiện biển thay đổi.
Bờ biển Caspi ở thành phố Aktau, Kazakhstan, lộ rõ bãi đá ngầm do mực nước biển giảm, tháng 3/2026. (Ảnh: Tân Hoa Xã)
Các hoạt động hợp tác môi trường quanh Biển Caspi hiện được điều phối thông qua Công ước Tehran, ký kết giữa Azerbaijan, Iran, Kazakhstan, Nga và Turkmenistan nhằm thúc đẩy bảo vệ đa dạng sinh học, kiểm soát ô nhiễm và giám sát môi trường.
Theo Mahir Aliyev, điều phối viên Ban thư ký Công ước Tehran, tình trạng mực nước giảm hiện là mối quan ngại chung của cả năm quốc gia ven biển.
“Là vùng nước khép kín lớn nhất thế giới, Biển Caspi đặc biệt nhạy cảm với biến động khí hậu và áp lực từ con người. Lượng nước đổ vào giảm trong khi tốc độ bốc hơi nhanh do nhiệt độ tăng đang làm thay đổi trạng thái cân bằng thủy văn mong manh của vùng biển này", ông Aliyev lý giải.
Theo các chuyên gia, đây là một phần của xu hướng biến đổi khí hậu rộng lớn hơn đang ảnh hưởng tới các hệ thống nước nội địa khép kín trên thế giới.
Biển Caspi là hồ lớn nhất trên thế giới, với diện tích khoảng 386.000 km2, gấp 4,5 lần hồ Superior lớn thứ hai. Trữ lượng nước hồ của biển Caspi chiếm 40% tổng số hồ trên thế giới.
Biển Caspi từng là một phần của Địa Trung Hải cổ đại. Khoảng 11.000 năm trước, chuyển động của lớp vỏ đã tách Biển Caspi khỏi Địa Trung Hải và Biển Đen, và trở thành một hồ nước mặn được bao quanh bởi các lục địa ở mọi phía.
Hình dạng khép kín cùng tài nguyên dầu khí phong phú khiến việc định nghĩa Biển Caspi gây tranh cãi là "biển" hay "hồ". Nếu là hồ thì tài nguyên của biển sẽ được chia cho năm quốc gia, nếu là biển thì phải phân chia theo quy định của Công ước quốc tế về biển.
HOA VŨ(Nguồn: Euronews)
