Nhiều mô hình dự báo khí hậu quốc tế và cơ quan khí tượng thủy văn Việt Nam nhận định El Nino có thể phát triển với cường độ mạnh, tương đương với năm 2015–2016 là một trong những đợt mạnh nhất từng được ghi nhận. Đối với Việt Nam, giai đoạn nửa cuối năm 2026 và đầu năm 2027 được dự báo sẽ là thời gian chịu tác động trực tiếp và đậm nét từ hình thái khí hậu này. Từ lịch sử các đợt El Nino trước đây để lại bài học, kinh nghiệm gì cho Việt Nam, thưa ông?
ENSO là một hiện tượng khí hậu có chu kỳ lặp lại với hai pha đối lập là pha nóng (El Nino) và pha lạnh (La Nina) khác nhau. Pha lạnh (La Nina) sẽ gây ra các hiện tượng thời tiết mang tính mưa nhiều và nhiệt độ thấp hơn, bão nhiều hơn (thường là các cơn bão yếu và ngắn, thời gian tác động ít).
Tuy nhiên hiện nay, chúng ta đang phải đối mặt với hiện tượng khí hậu ở pha ngược lại, đó là pha nóng (El Nino). Theo thông tin dự báo của các cơ quan khí tượng cũng như đánh giá của các chuyên gia trong nước và ngoài nước, đặc biệt là chuyên gia các trung tâm khí tượng khí hậu lớn trên thế giới, El Nino năm 2026-2027 sẽ ở mức rất mạnh, thậm chí có những nhận định cho rằng đây có thể sẽ là một trong những đợt mạnh nhất từ trước đến nay.
Trong lịch sử đã ghi nhận có nhiều đợt El Nino khác nhau và mỗi đợt đều tác động tiêu cực đến kinh tế xã hội, điều kiện tự nhiên và khí hậu. Có thể so sánh El Nino năm 2026-2027 với đợt El Nino gần đây nhất diễn ra năm 2015-2016 có sự tương đồng về thời kỳ xuất hiện và dự báo về cường độ. Ở thời điểm đó, Việt Nam đã phải đối mặt với đợt hạn hán, xâm nhập mặn được đánh giá ở mức khốc liệt nhất trong lịch sử, gây thiệt hại lớn về kinh tế. Trong đó, các khu vực Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ bị ảnh hưởng nặng nề nhất.
Theo quy luật ở khu vực Trung Bộ, mùa mưa bắt đầu từ khoảng tháng
8-9 và kéo dài đến tháng 11. Đây cũng là thời kỳ phát triển mạnh mẽ của El Nino 2026-2027. Như vậy, khu vực này sẽ đối mặt với hiện tượng thiếu hụt nghiêm trọng lượng mưa ở ngay chính giữa và cuối mùa mưa. Điều này sẽ dẫn đến hệ quả thiếu nước, hạn hán ở mùa khô tới.
Trong khi đó, Đồng bằng sông Cửu Long có thể đối mặt với nguy cơ gia tăng xâm nhập mặn từ nửa cuối năm 2026 đến đầu năm 2027. Với diễn biến hiện tượng El Nino phát triển như dự báo hiện nay, khả năng nguồn nước ở Đồng bằng sông Cửu Long sẽ bị thiếu hụt, mưa trái mùa sẽ rất ít và xâm nhập mặn sẽ dâng cao. Điều này sẽ gây tác động rất mạnh đến cây trồng, vật nuôi và đặc biệt là nguồn nước phục vụ sản xuất và sinh hoạt cho người dân ở Đồng bằng sông Cửu Long.
Như vậy, cần lưu ý mặc dù phạm vi tác động của El Nino sẽ diễn ra trên cả nước nhưng theo quy luật thì khu vực Trung Bộ và khu vực Nam Bộ của Việt Nam sẽ chịu tác động lớn nhất.
Việc dự báo, cảnh báo sớm các hiện tượng thiên tai, thời tiết cực đoan sẽ đóng vai trò quan trọng như thế nào trong chủ động phòng ngừa, giảm thiểu thiệt hại, tác động tới đời sống người dân cũng như nền kinh tế?
Việc cảnh báo sớm để có biện pháp ứng phó phù hợp, hạn chế thiệt hại phụ thuộc vào từng hiện tượng, loại hình thiên tai khác nhau. Ví dụ như
El Nino là hiện tượng khí hậu diễn biến mang tính dài hạn và tác động có thể bắt đầu từ bây giờ kéo dài đến 1-2 năm nữa.
Với các hiện tượng khí hậu có tác động như vậy, khi nhận diện sớm nguy cơ, chúng ta có thời gian chủ động lên kế hoạch sớm, có các giải pháp ứng phó như điều chỉnh kế hoạch sản xuất, chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp và tích trữ lượng nước cho sản xuất, sinh hoạt… Điều này sẽ góp phần giảm thiểu ảnh hưởng, tác động đến hoạt động sản xuất và đời sống sinh hoạt của người dân.
Tuy nhiên, đối với các loại hình thiên tai xảy ra nhanh, như: dông, lốc, bão, lũ quét, sạt lở đất,… việc cảnh báo sớm đóng vai trò rất quan trọng để có thông tin và có thời gian ứng phó, phòng tránh, giảm thiệt hại về người và tài sản.
Hiện nay, tất cả các thông tin dự báo, cảnh báo của hệ thống dự báo quốc gia cũng như các hệ thống cảnh báo khác đã được truyền tải đến người dân bằng các hình thức, phương tiện truyền thông như báo chí, phát thanh, truyền hình, ứng dụng, mạng xã hội, các kênh truyền thông đa phương tiện khác… Có những loại thiên tai xảy ra rất nhanh và cần phải cập nhật thường xuyên.
Tuy nhiên, thông tin dự báo, cảnh báo chỉ là một khâu đầu vào cho việc phòng chống, còn kỹ năng phòng chống, kiến thức của người dân và sự tuân thủ các biện pháp quản lý của cơ quan phòng chống thiên tai mới là yếu tố quyết định để hạn chế thiệt hại khi thiên tai xảy ra.
Thưa ông, trước tác động của biến đổi khí hậu, ngành khí tượng thủy văn Việt Nam đang ưu tiên những giải pháp nào để nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm các hiện tượng thiên tai, thời tiết bất thường?
Biến đổi khí hậu tác động mạnh mẽ đến kinh tế xã hội cũng như điều kiện môi trường tự nhiên toàn cầu trong đó có Việt Nam. Dưới tác động biến đổi khí hậu, các hiện tượng khí tượng thủy văn nguy hiểm ngày càng cực đoan hơn, diễn biến bất thường hơn.
Bối cảnh đó đặt ra yêu cầu ngành khí tượng thủy văn phải nhận diện, đổi mới công tác dự báo, cảnh báo; trong đó tập trung ưu tiên vào ba trụ cột nòng cốt: quan trắc, truyền tin và dự báo cảnh báo.
Khi thời tiết ngày càng diễn biến bất thường, cực đoan, đòi hỏi cần phải có hệ thống quan trắc dày đặc hơn và hiện đại hơn để thu thập dữ liệu, truyền tải các thông tin nhanh nhất, sớm nhất.
Trên cơ sở đó, chúng ta sẽ xây dựng các phương án dự báo và ưu tiên hàng đầu đối với các dự báo tác động ngoài các hiện tượng vật lý, cường độ thiên tai, còn tác động đến các đối tượng khác nhau, để có những bản tin vừa đảm bảo tính cơ sở khoa học, vừa áp dụng vào thực tế phòng chống cho cộng đồng, người dân, cũng như cung cấp cho nhà quản lý.
Công nghệ, đặc biệt là các xu hướng công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn đã được ứng dụng và đóng vai trò gì trong dự báo cảnh báo thiên tai nhanh nhất, sớm nhất, thưa ông?
Các phương án dự báo mang tính vật lý sẽ vẫn được ứng dụng và là nền tảng của ngành khí tượng thủy văn.
Tuy nhiên, với các quy luật thời tiết bị thay đổi do tác động bởi biến đổi khí hậu, cần bổ sung thêm các phương án, nghiên cứu mới, ứng dụng các thành quả của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, đặc biệt là các phương án dựa trên công nghệ AI để nhận biết sớm và điều chỉnh các quy luật vật lý, để cung cấp thông tin dự báo xác thực, chi tiết và sớm hơn tới cộng đồng.
Trong dự báo, cảnh báo thiên tai, bên cạnh đầu tư công nghệ, việc hợp tác quốc tế đã và đang được tăng cường và có ý nghĩa như thế nào, thưa ông?
Việc tăng cường hợp tác quốc tế là rất quan trọng trong công tác dự báo, cảnh báo thiên tai. Trước hết, thông qua hợp tác quốc tế đa phương và song phương, Việt Nam sẽ tiếp cận, thừa hưởng các công nghệ, mô hình dự báo mới nhất, hiện đại nhất của thế giới.
Đặc biệt, khí tượng thủy văn là lĩnh vực mang tính toàn cầu, các hiện tượng thời tiết, khí hậu không bị giới hạn bởi ranh giới quốc gia, nên việc hợp tác quốc tế sẽ góp phần chia sẻ dữ liệu ở quy mô toàn cầu cũng như khu vực. Ngược lại, Việt Nam cũng có trách nhiệm cung cấp số liệu của quốc gia mình cho các khu vực khác nhau để phục vụ hoạt động dự báo.
Ví dụ như với El Nino, đây không phải là hiện tượng chỉ xảy ra trong biên giới Việt Nam mà trên quy mô toàn cầu. Khi chúng ta có được dữ liệu về El Nino ở khu vực Thái Bình Dương và các khu vực khác nhau sẽ giúp sớm nhận biết được cường độ, từ đó sẽ có giải pháp, phương pháp để đánh giá tác động của nó đến các vùng, khu vực của Việt Nam, chủ động xây dựng kịch bản ứng phó.
Ngoài ra, việc trao đổi kinh nghiệm quốc tế, kiến thức của các nhà khoa học trên thế giới thông qua các hội thảo, hội nghị sẽ giúp Việt Nam học hỏi được các giải pháp dự báo tiên tiến mà các nước đã và đang áp dụng.
Đồng thời, hợp tác quốc tế còn giúp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Hiện nay, ngành khí tượng thủy văn đang đẩy mạnh đào tạo cán bộ thông qua các chương trình hợp tác nghiên cứu, học tập với các trường đại học ở nước ngoài nhằm từng bước nâng cao trình độ chuyên môn nhân lực.
Điều này không chỉ phục vụ công tác dự báo, nghiên cứu trong nước mà còn góp phần quan trọng vào sự phát triển của khoa học khí tượng thủy văn trên thế giới, cũng như các nước trong khu vực. Đặc biệt, Việt Nam hiện đang đảm nhiệm vai trò trung tâm dự báo khu vực Đông Nam Á của WMO về thời tiết nguy hiểm và cảnh báo lũ quét, sạt lở đất.
Việc dự báo, cảnh báo sớm, đánh giá, lượng hóa tác động của các hiện tượng thiên tai, khí hậu như El Nino và La Nina tới kinh tế - xã hội nhằm hạn chế thiệt hại; đồng thời, đây cũng là cơ hội để ngành khí tượng thủy văn xây dựng phát triển mô hình dịch vụ dữ liệu khí hậu, phục vụ quản trị rủi ro khí hậu và phát triển bền vững đất nước, thưa ông?
Theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ, cơ quan khí tượng thủy văn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường có trách nhiệm đánh giá cấp độ rủi ro thiên tai. Cấp độ rủi ro thiên tai được ước lượng trên cơ sở khả năng bị thiệt hại.
Tuy nhiên, để ước lượng một cách chính xác, đầy đủ, phù hợp, cần phải có các thông tin dữ liệu về hoạt động kinh tế - xã hội cũng như các đối tượng sẽ bị bị tổn thương; đồng thời, có các chuyên gia kinh tế ước lượng vấn đề này. Khi đó, chúng ta sẽ hình dung được khả năng thiệt hại nhằm mục tiêu có những giải pháp ưu tiên phòng chống, những khu vực, địa phương sẽ bị thiệt hại hoặc cảnh báo sớm tới người dân có hành động ứng phó kịp thời.
Nội dung đầy đủ bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 27-2026 phát hành ngày 06/07/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây:
Link: https://vneconomy.vn/don-doc-tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-27-2026.htm
Theo VnEconomy
